Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Κατάρρευση

Γύρω στο 968, ο Βίκινγκ Ερρίκος ο Κόκκινος εκδιωκόμενος από τη Νορβηγία για μια σειρά φόνων, σαλπάρει με εικοσιπέντε καράβια με κατεύθυνση τα νησι
ά του Βορρά. Καθ’οδόν κάνει στάση σε ένα σημείο που του φαίνεται ηπιότερο, τη σημερινή Brattahild,
όπου συναντάει ανάμεσα σε φιoρδ και πάγους, μια γη με ένα παχύ στρώμα χορταριού. Εντυπωσιασμένος ονομάζει το μέρος Γροιλανδία δηλαδή «πράσινη χώρα». Χιλιάδες Βίκινγκς θα μεταναστεύσουν προς αυτό το μέρος, θεωρώντας το φιλόξενο. Εγκαθίστανται, κτίζουν χωριά, καράβια, μεγάλες εκκλησίες, κυνηγούν το καριμπού (ένα είδος ταράνδου), συναλλάσσονται με την Ευρώπη όπου εμπορεύονται τους χαυλιόδοντες ενός θαλάσσιου θηλαστικού, του ροσμαρού του τριχοφόρου. Η κοινότητά τους ανθίζει και αναπτύσσεται. Όμως τρεις αιώνες αργότερα, ο πολιτισμός τους αρχίζει να κλονίζεται. Το 1350 εγκαταλείπουν τα δυτικά τους κέντρα και γύρω στο 1420 όλη τη χώρα. Οι Σκανδιναβοί θα επιστρέψουν εκεί τρεις αιώνες αργότερα.

Η λεπτομερής ιστορία αυτής της ολοκληρωτικής κατάρρευσης βρίσκεται στο τελευταίο βιβλίο του βιογεωγράφου Jared Diamond, με τίτλο «Κατάρρευση», εκδόσεις Κάτοπτρο 2006, μετάφραση της Σοφίας Νικολαΐδου και του Βασίλη Σακελλαρίου. Εκεί ο καθηγητής συνεχίζει μετά το βιβλίο του «Όπλα, μικρόβια και ατσάλι», την πρωτότυπη ανάγνωση της παγκόσμιας ιστορίας κάτω από το πρίσμα της σχέσης φύσης-ανθρώπου. Τι πραγματεύεται; Τους λόγους που προκάλεσαν την ολοκληρωτική κατάρρευση κοινωνιών άλλοτε ακμαίων, όπως οι Μάγια ή οι Βίκινγκς ή ακόμα και σύγχρονες περιπτώσεις όπως η Ρουάντα και η Αϊτή. Μέσα από την ιδιαιτερότητα της κάθε περίπτωσης, τα γενικά συμπεράσματα που προκύπτουν τεκμηριώνουν το γεγονός ότι αυτή η δραματική κατάληξη δεν αποδίδεται, όπως κλασσικά νομίζουμε, σε εξωτερικά και ανεξέλεγκτα αίτια όπως φυσικές ή στρατιωτικές καταστροφές. Αντίθετα, είναι ένα πολύ σύνθετο ζήτημα, αποτέλεσμα μιας αδυναμίας αντίδρασης και μιας προσκόλλησης σε μια αυτοκαταστροφική πορεία κυρίως σε οικολογικό επίπεδο.

Ένα φαινόμενο που όπως λέει «δεν καιροφυλαχτεί μόνο μικρές περιφερειακές κοινωνίες που φυτοζωούν κάτω από εύθραυστες συνθήκες, αλλά αφορά και τις πιο προοδευτικές και δημιουργικές κοινωνίες…». Σε καιρούς όπου θέματα περιβάλλοντος και αειθαλούς ανάπτυξης είναι παγκόσμιας εμβέλειας και θεμελιώδους σημασίας, όπου η έλλειψη ατομικής ευαισθητοποίησης και οι κωλυσιεργίες τολμηρών παγκόσμιων συμφωνιών για μια συγκροτημένη περιβαλλοντική πολιτική υπονομεύουν απελπιστικά το μέλλον μας, η αυθόρμητη ερώτηση «υπάρχει περίπτωση κάποια ημέρα οι τουρίστες να αντικρύσουν με δέος τα σκουριασμένα κουφάρια των ουρανοξυστών της Νέας Υόρκης, όπως εμείς αντικρίζουμε σήμερα σκεπασμένα από τη ζούγκλα τα ερείπια των πόλεων των Μάγια;» δεν φαντάζει τόσο παράλογη ή αστεία. Μια δεύτερη ανάγνωση της «Κατάρρευσης» εν έτει 2010 παραμένει λοιπόν επίκαιρη και χρήσιμη.

Επιστροφή στην ιστορία των Βίκινγκς της Γροιλανδίας – μια καλή εισαγωγή στα πιο γενικά συμπεράσματα και στην ανάλυση του σήμερα. Ποια τραγωδία ξετυλίχτηκε λοιπόν εκεί;

Ξεκινώντας από τη Νορβηγία, οι νέοι άποικοι φέρνουν μαζί τους γελάδια, χοίρους, πρόβατα, κατσίκια και τον ορνιθώνα τους… Οι κότες και τα γουρούνια πεθαίνουν από το κρύο, οι αγελάδες επιβιώνουν μόνο σε στάβλους. Στάβλοι που χρειάζονται πολύ ξύλο για να κτιστούν, και ζώα που απαιτούν πολύ σανό για να επιβιώσουν. Οι πιο φτωχοί Βίκινγκς αφήνουν τα κατσίκια και τα πρόβατα να βοσκήσουν έξω, με αποτέλεσμα τα ζώα να σκάβουν το χώμα για την αναζήτηση τροφής και να ξερριζώνουν το χορτάρι εξαντλώντας τα βοσκοτόπια. Για να αντέξουν το μακρύ αρκτικό κρύο,  οι άποικοι χτίζουν σπίτια με χοντρούς τοίχους, τα επιπλώνουν και τα θερμαίνουν, πράγμα που απαιτεί την κοπή δέντρων και τη συλλογή τύρφης. Έτσι σε μια χώρα με περιορισμένους πόρους και με καιρικές συνθήκες ιδιαίτερα σκληρές, κάθε οικογένεια χρειάζεται περίπου 50 στρέμματα γης (!) για να επιβιώσει. Ο πληθυσμός όλο και αυξάνεται… Αποψιλωμένα, διαβρωμένα, τα σπάνια και σκόρπια γόνιμα εδάφη, εξαντλούνται. Η οικολογική καταστροφή έχει δρομολογηθεί… και επιδεινώνεται με την είσοδο στον επονομαζόμενο «μικρό παγετώνα του 14ου αιώνα»…

Σε συνθήκες που όλο και δυσχεραίνουν, οι Βίκινγκς αρχηγοί εθελοτυφλούν και επιμένουν να ζουν ακολουθώντας τα σκανδιναβικά πρότυπα. Αρνούνται να αλλάξουν τον τρόπο διαβίωσής τους και παρασέρνουν όλο τον πληθυσμό. Επιμένουν στην εκτροφή και κατανάλωση αγελάδων, σε μια τροφή-σύμβολο κοινωνικής καταξίωσης,  και συντηρούν επιλεκτικά το εμπόριο ελεφαντοστού που τους προμηθεύει με ακριβά προϊόντα (λινό, μετάξι κτλ) στα οποία αρέσκονται. Το ψάρι που βρίσκεται σε αφθονία στις τοπικές θάλασσες καταναλώνεται ελάχιστα, θύμα ενός ακατανόητου ταμπού, με αποτέλεσμα οι πηγές πρωτεϊνών στη διατροφή τους να είναι περιορισμένες και επισφαλείς. Επιπλέον, κρατούν μια στάση πλήρους απαξίωσης και έχθρας προς τους αυτόχθονες Ινουίτ, τους οποίους σκοτώνουν ή κάνουν σκλάβους. Έτσι, δεν μαθαίνουν τίποτα από την εμπειρία αιώνων επιβίωσης των Εσκιμώων στο Αρκτικό κλίμα με τις τεχνικές παραδείγματος χάριν του ψαρέματος σε παγωμένες θάλασσες, με το κυνήγι της φάλαινας ή της φώκιας που είναι πλούσια πηγή τροφής και γούνας.  Περιφρονούν τα ιγκλού που προσφέρουν αντοχή στο έντονο κρύο με ελάχιστη κατανάλωση ενέργειας και προωθούν αντίθετα την ανέγερση όλο και πιο μεγάλων εκκλησιών, που λειτουργούν αρχικά σαν μέσο ενοποίησης και στήριξης της κοινωνίας τους και μεταγενέστερα σαν μέσο προβολής των τοπικών αρχόντων.  Όταν το 1300 το κρύο θα γίνει ακόμα πιο έντονο, αποκομμένοι από τη Νορβηγία ή την Ευρώπη λόγω παγωμένων θαλασσών, λιμοκτονούν και η κατάρρευσή τους επέρχεται με γοργό ρυθμό.

Και περνάμε από το ειδικό στο γενικό.

Ο Τολστόι λέει ότι «κάθε δυστυχισμένος γάμος είναι ξεχωριστός»: ισχύει το ίδιο και για κάθε κατάρρευση ή υπάρχουν κοινά στοιχεία που επαναλαμβάνονται και εξηγούν γιατί μερικές κοινωνίες υπήρξαν πιο ευαίσθητες από άλλες και δεν επέζησαν;

Κατ’ αρχάς, ο Diamond εντοπίζει σε όλες τις περιπτώσεις πέντε κρίσιμα θέματα που συνηγορούν.  Έτσι, μια κατάρρευση δεν μπορεί να προκληθεί από ένα αίτιο και μόνο.

Πρώτον, διαδραματίζεται, συνειδητά ή ασυνείδητα, μια ουσιαστική φθορά του περιβάλλοντος με λανθασμένες ανθρώπινες δραστηριότητες (π.χ. η αποψίλωση των δασών στο νησί του Πάσχα και στη Γροιλανδία), όπως και μια αλόγιστη κατάχρηση των διαθέσιμων φυσικών πόρων, ασυμβίβαστη με τις πραγματικές δυνατότητες. Μια παρατήρηση που αποδεικνύει για άλλη μια φορά πως η αλαζονική και κοντόφθαλμη συμπεριφορά προς το περιβάλλον δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο του βιομηχανικού ανθρώπου… αλλά μάλλον ένα διαχρονικό χαρακτηριστικό μας…

Δεύτερον, διαταράσσεται η οικολογική ισορροπία λόγω κλιματικών αλλαγών σαν αποτέλεσμα ενός φυσικού φαινομένου (π.χ. ο μικρός παγετώνας του 14ου αιώνα) που καμιά φορά είναι δύσκολο να εξηγηθεί (π.χ. ανάμεσα στους εννέα περιβαλλοντολογικούς παράγοντες που διαταράχτηκαν στο νησί του Πάσχα, ο ένας που ανακαλύφθηκε μόλις το 1999 είναι η διακοπή της μεταφοράς μέσω ανέμου της οργανικής τέφρας από την ηπειρωτική Ασία, με σοβαρότατες επιπτώσεις στη γονιμότητα του εδάφους).

Η ύπαρξη εχθρικών σχέσεων (π.χ. μεταξύ Εσκιμώων και Βίκινγκς) είναι ο τρίτος παράγοντας που πυροδοτεί όλο και δυσμενέστερες καταστάσεις καθώς ξεκινάει η κατάρρευση, με τους εχθρούς να επωφελούνται από την οικονομική κρίση και την πτώχευση των πληθυσμών, προκαλώντας περαιτέρω κλονισμό στην κοινωνική και πολιτική συνοχή.

Τέταρτη παράμετρος είναι οι φιλικές σχέσεις με άλλους γείτονες σε διάφορα επίπεδα, που γίνονται με τον καιρό σχέσεις εξάρτησης, όπως αυτή των Βίκινγκς του Βορρά με τη Μητέρα Νορβηγία που έπεσαν σε λήθη με το πάγωμα των υδάτων.

Τέλος, παρατηρείται μια αδυναμία των αρχόντων (όπως και των θεσμών), σε τεχνικά μέσα, σε πνευματική διαύγεια ή ακόμα σε σύστημα αξιών να εφευρίσκουν και να εφαρμόσουν λύσεις στα προβλήματα που προκύπτουν. Μια αδυναμία που επιδεινώνεται από μια άκρως ιεραρχημένη κοινωνία (π.χ. των Βίκινγκς ή των Μάγια), που συντηρεί στους άρχοντες την αυταπάτη ότι οι ίδιοι θα γλύτωναν από την καταστροφή. Έτσι χωρίς κίνητρο να την σταματήσουν, επέμεναν στην επιδίωξη μιας εγωιστικής καλοπέρασης, και στη λήψη αποφάσεων με κοντόφθαλμα κριτήρια αξιολόγησης, ζώντας εσκεμμένα σε πλήρη αποξένωση από τα προβλήματα της κοινωνίας τους. Οι ισχυρές αξίες (π.χ. χριστιανική πίστη) που στήριξαν την κοινωνία τους μπορεί να λειτούργησαν ενωτικά και ευεργετικά ένα μεγάλο διάστημα (4-5 αιώνες), αλλά αφαίρεσαν κάθε ευελιξία κινήσεων και απόψεων στις δύσκολες ώρες.

Η επόμενη ουσιαστική παρατήρηση του συγγραφέα είναι ότι η διαδικασία κατάρρευσης μιας  κοινωνίας δεν γράφεται σαν μια σταδιακή πτώση εφάμιλλη μ’ ένα φαινόμενο αργής γήρανσης, αλλά αντίθετα χαρακτηρίζεται ως ένα απότομο γεγονός που εμφανίζεται μετά από ένα ορόσημο ανάπτυξης: οι Μάγια κατέρευσαν λίγες δεκαετίες αφού είχαν χτίσει τα μεγαλύτερα τους μνημεία φτάνοντας στο απόγειο του πληθυσμού και του πολιτισμού τους και η πρώην Σοβιετική Ένωση έπεσε σε μια-δυο δεκαετίες αφού είχε φτάσει στην μεγαλύτερή της ισχύ.

Ένα κύριο σημείο για τον Diamond είναι ότι η κατάρρευση που παρατηρήθηκε στο παρελθόν δεν συνέβη επειδή οι κάτοικοι των κοινωνιών αυτών υστερούσαν σε γνώση ή δυνατότητες συγκριτικά με μας.  Η επιμονή των Βίκινγκς να χτίζουν τεράστιες εκκλησίες σε μια χώρα όπου το ξύλο ήταν τόσο σπάνιο όσο ο χρυσός δεν εξηγείται ως ανθρώπινη βλακεία, γιατί δεν ήταν «χοντροκομμένοι και ανεγκέφαλοι βάρβαροι». Τα λάθη που έκαναν ήταν το αποτέλεσμα επιλογών και γεγονότων που συναντάμε και σήμερα: οι καταρρεύσεις σε πολιτικό, κοινωνικό και οικολογικό επίπεδο στη Ρουάντα, στην Αϊτή, στο Αφγανιστάν, τη Σομαλία κτλ το μαρτυρούν, όπως και η κάκιστη  διαχείριση του περιβάλλοντος στην Αυστραλία, στην Κίνα ή στην πολιτεία Μοντάνα των ΗΠΑ, σε συνδυασμό με τις κλιματικές αλλαγές σε παγκόσμιο επίπεδο. Εξάλλου, δεν είναι απίθανο οι επιλογές ανάπτυξης που κάνουμε ή δεν κάνουμε σήμερα, να φανούν τρελές στις επόμενες γενιές. Σίγουρα διαθέτουμε πολύ περισσότερη γνώση και δυνατότητες στα χέρια μας από αυτή που είχε η ανθρωπότητα για περίπου 20 αιώνες, αλλά αυτή η γνώση εμπεριέχει και σοβαρότερους κινδύνους…

Πώς βλέπει ο Diamond να αντιμετωπίζουμε σωστά το γενικευμένο και πολυδιάστατο περιβαλλοντολογικό πρόβλημα; Γι’ αυτόν, απαραίτητη προϋπόθεση είναι να αντιμετωπίσουμε όλα τα επιμέρους ζητήματα, χωρίς καμία εξαίρεση,  γιατί αυτό που θα αφήσουμε απ’ έξω μπορεί να μας καταστρέψει: μπορούμε να λύσουμε το θέμα επάρκειας σε νερό χωρίς να ασχοληθούμε με το πρόβλημα της τοξικότητας των αποβλήτων; Το κύριο ζητούμενό μας όμως είναι όλες οι επιλογές μας να γίνουν πλέον σ’ ένα πλαίσιο μακροχρόνιας βιωσιμότητας γιατί λύσεις θα υπάρξουν de facto, είναι νόμος της φύσης, είτε μας αρέσει είτε όχι. Οπότε είναι στο χέρι μας να επιλέξουμε μια πιο ευχάριστη πορεία συνειδητοποίησης και περιορισμού… από τον δυσάρεστο δρόμο της πείνας, της αρρώστιας και του πολέμου… Όπως λέει « οι Μάγια δεν είχαν εφημερίδες για να ενημερωθούν για το δράμα που παιζόταν, δεν μπορούσαν να συνειδητοποιήσουν τι τους συνέβαινε. Εμείς όμως ξέρουμε…».

Τουλάχιστον, είμαστε ενήμεροι

Σχολιάστε το άρθρο

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.