Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Το καλό και το κακό γονίδιο

12 Δεκεμβρίου 1998. Σήμερα στις 3:45 μ.μ. γεννήθηκε ένα κοριτσάκι. Ζυγίζει 3.445 γρ, έχει ύψος 45 εκ., μάτια που πάνε μάλλον προς το καστανό, δέρμα άσπρο και μαλλιά σκουρόξανθα: όλα τα χαρακτηριστικά της είναι προγραμματισμένα από την στιγμή που συναντήθηκε το σπερματοζωάριο του μπαμπά της και το ωάριο της μαμάς της. Γιατί μέσα σε όλα τα κύτταρα που σχηματίζουν το αρχικό έμβρυο, και το μωρό για το οποίο μιλάμε, υπάρχουν τα λεγόμενα γονίδια που το καθένα απ’ αυτά έχει δυο αντίγραφα, ένα από τη μαμά και ένα από το μπαμπά. Ο συνδυασμός τους ευθύνεται για το ότι το μωρό έχει καστανά μάτια και όχι γαλανά, το δέρμα είναι ανοιχτό και όχι μελαχρινό και τα μαλλιά μάλλον ανοιχτόχρωμα παρά μαύρα. Ορίστε λοιπόν το πορτραίτο χωρίς ρετουσάρισμα ενός υγιέστατου μωρού!

10 Ιανουαρίου 2000. Οι φίλοι μου είναι συντετριμμένοι. Βγήκε η διάγνωση: η κορούλα τους πάσχει από βαρηκοΐα μεγάλου βαθμού στα όρια της κώφωσης… δηλαδή μπορεί μόνο να ακούσει ένα Μπόινγκ που περνάει ακριβώς δίπλα στο αυτί της. Αν φορέσει  ακουστικά… κανείς δεν προκαθορίζει μέχρι που θα φτάσει η ανάπτυξη του λόγου της… Άτυχο παιδί. Κληρονόμησε από τον κάθε γονέα της ένα σκάρτο γονίδιο, που φέρει τον κώδικα για μια μη λειτουργική κονεξίνη 26….

Οι πρόοδοι της επιστήμης έχουν φέρει στο καθημερινό λεξιλόγιο τον όρο γονίδιο: ακούμε για την αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος, για διαγονιδιακά φυτά και ζώα, για γονιδιακή θεραπεία και ακόμα πιο συχνά για γονίδια που ευθύνονται για ανθρώπινες παθολογίες. Τίτλοι άρθρων όπως «βρέθηκε το γονίδιο της παχυσαρκίας, της σχιζοφρένειας, του διαβήτη» κτλ δεν μας εκπλήσσουν. Έτσι, έχει εδραιωθεί στο μυαλό μας η ύπαρξη ενός γενετικού ντετερμινισμού που εσφαλμένα μας παραπέμπει στην ιδέα ότι κάθε έμβιο χαρακτηριστικό ανάγεται σ’ ένα ή μερικά γονίδια. Λογικό επακόλουθο είναι η πεποίθηση ότι τα χαρακτηριστικά μας είναι κατά βάθος έμφυτα και όχι τόσο επίκτητα όπως και το ότι υπάρχουν καλά και κακά γονίδια.

Ο συσχετισμός λειτουργίας-γονιδίου ξεκίνησε με ένα πείραμα το 1940, το οποίο απεδείκνυε τη συσχέτιση ενός γονιδίου μ’ ένα ένζυμο. Εξυπηρετούσε τότε την ανάγκη να κατανοηθεί η γενετική και η λειτουργία του κυττάρου. Οι μετέπειτα πρόοδοι της επιστήμης απέδειξαν ότι ήταν αφελής και ανακριβής αυτή η τοποθέτηση. Δεν υπάρχει το γονίδιο της εξυπνάδας, του μουσικού ταλέντου ή της ανθρώπινης ομιλίας… ξεχάστε το. Οι λειτουργίες και οι δομές των οργανισμών είναι τόσο σύνθετες που δεν περιέχονται εν δυνάμει σ’ ένα ή μερικά γονίδια αλλά είναι το αποτέλεσμα της ενσωματωμένης λειτουργίας του συνόλου των προϊόντων τους. Αυτό, ακόμα και αν υπάρχουν εξαιρέσεις με μερικές ανθρώπινες παθήσεις, όπως η κώφωση, ή χαρακτηριστικά όπως το χρώμα του μοσχομπίζελου, που ανάγονται επακριβώς στην (δυσ)λειτουργία ενός και μοναδικού γονιδίου.

Το θέμα γίνεται ακόμα πιο σύνθετο με την εξής παρατήρηση: είμαστε το αποτέλεσμα έμφυτων (γενετικών) αλλά και επίκτητων παραγόντων, δηλαδή αποτέλεσμα της κληρονομιάς μας αλλά και της προσωπικής ιστορίας μας, και είναι αδύνατον, σχεδόν οξύμωρο, να προσπαθήσει κανείς να προσδιορίσει την ακριβή αναλογία του ενός παράγοντα προς τον άλλο. Ένα εκπαιδευτικό παράδειγμα θα σας πείσει: αν δεν είχα τα συγκεκριμένα ανθρώπινα γονίδια δεν θα διέθετα ανθρώπινη νόηση. Αλλά αν δεν είχα εκπολιτιστεί από την επαφή μου με τους συνανθρώπους μου, δεν θα είχα χρησιμοποιήσει αυτές τις κτηθείσες δυνατότητες αλλά μάλλον θα παρέπεμπα σε παιδί που μεγάλωσε στη ζούγκλα μακριά από κάθε ανθρώπινη επαφή… Να συνοψίσουμε σε μία πρόταση: χωρίς τα γονίδια δεν θα ήμουν αυτό που είμαι, δεν θα είχα τις ανθρώπινες ιδιότητές μου, αλλά και χωρίς το περιβάλλον, πάλι δεν θα ήμουν τίποτα, γιατί το περιβάλλον είναι αυτό που επιτρέπει να αξιοποιηθούν και να αναπτυχθούν οι δυνατότητες που παρέχει η γενετική κληρονομιά.

Επιστρέφουμε στην ιδέα του καλού και κακού γονιδίου που παραμένει ισχυρή… και στο αρχικό μας παράδειγμα.

Ένα στα 1000 παιδιά που γεννιούνται πάσχει από εκ γενετής κώφωση. Στις μεσογειακές χώρες η συχνότητα των φορέων είναι εντυπωσιακή… Στις περισσότερες περιπτώσεις ευθύνεται μια αλλαγή (μετουσίωση) του γονιδίου για την κονεξίνη 26, μια πρωτεΐνη που στην κανονική της μορφή παίζει ρόλο στην επικοινωνία μεταξύ κυττάρων, και συναντάται σε όλα τα κύτταρα του σώματος. Έχει κανείς τρεις δυνατότητες κληρονομιάς: να έχει πάρει από τους δύο γονείς του ένα αντίγραφο του αλλαγμένου γονιδίου (τότε δεν θα έχει ακοή), να κληρονομήσει δυο κανονικά αντίγραφα οπότε όλα καλά και τρίτον να δεχθεί ένα κανονικό και ένα αλλαγμένο αντίγραφο. Σ’ αυτή την περίπτωση, θα είναι φορέας της κώφωσης αλλά δεν θα έχει κανένα σύμπτωμα δυσλειτουργίας όσον αφορά την ακοή. Μαθαίνουμε όμως ότι η συγκεκριμένη αλλαγή στο γονίδιο αυτό προσφέρει ένα σημαντικό πλεονέκτημα σε όποιον την έχει: μια σαφώς καλύτερη δυνατότητα επούλωσης του δέρματος. Ο φορέας και ο μη ακούων έχουν ένα κρυφό ατού… είναι υπέρ-επουλωτικοί τύποι! Ααααα… αυτή η αλλαγή γίνεται ξάφνου συμπαθέστατή και κατανοητή (από εξελικτικής πλευράς), και η κώφωση φαντάζει απλώς ένα ατυχές γεγονός…

Υπάρχουν πολλά όμοια παραδείγματα, το ένα πιο ενδιαφέρον από το άλλο… όπως εκείνο της υπερκινητικότητας που προτείνεται ως πολύ χρήσιμη για τις παλαιολιθικές κοινωνίες των τροφοσυλλεκτών. Μερικά μέλη θα επικεντρώνονταν στις δουλειές και άλλοι (οι φορείς) θα ήταν σε συνεχή εγρήγορση προς κάθε κίνδυνο ή ευκαιρία που θα παρουσιαζόταν.  Να αναφέρουμε επίσης την εξής ιστορία. Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, οι κάτοικοι του νησιού Νauru του Ειρηνικού, δεν έπασχαν από κανένα είδος παθολογίας λόγω υπερβολικού βάρους. Μετά το 2ο παγκόσμιο πόλεμο, με τον καταστροφικό αμερικάνικο τρόπο διατροφής που υιοθέτησαν και σε πολύ μικρό διάστημα, το 70% των κατοίκων του νησιού έγινε υπέρβαρο, με σοβαρές ασθένειες όπως διαβήτη τύπου ΙΙ, υπερχοληστεριμία και άλλες καρδιοαγγειακές παθήσεις, εκτινάσσοντας στα ύψη τα ποσοστά θνησιμότητας. Τι συνέβη; Τα γονίδια που άλλοτε βοηθούσαν στην «σωστή αποταμίευση θερμίδων» και στην άρτια διαχείριση του μεταβολισμού στις δύσκολες ώρες του υποσιτισμού ή στα μακρινά θαλάσσια ταξίδια, έγιναν ένα σοβαρό μειονέκτημα με την ξαφνική άφθονη προσφορά τροφών πλούσιων σε θερμίδες.

Η ουσία του θέματος είναι να μη ξεχνάμε ότι τα χαρακτηριστικά μας  έχουν νόημα μόνο σε σχέση με ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Γιατί το περιβάλλον είναι εκείνο που καθορίζει ποιό γενετικό χαρακτηριστικό θα επιλεγεί και θα εκφραστεί ως ωφέλιμο για την επιβίωσή μας. Νόμος της εξέλιξης. Οπότε όλοι οι δυαδικοί διαχωρισμοί τύπου λειτουργία – γονίδιο, επίκτητο-έμφυτο, κακό-καλό γονίδιο είναι όπως στη ζωή… περιοριστικοί άρα στειρωτικοί.

Σχολιάστε το άρθρο

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.