Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Τα μεγάλα… μωρά

Ο άνθρωπος και τα προγονικά του είδη συχνά χαρακτηρίζονται από ανατομικές και μορφολογικές καινοτομίες οι οποίες βοήθησαν στη μετέπειτα ανάπτυξη και εξάπλωσή του. Οι κυριότερες είναι το μεγάλο μέγεθος του εγκεφάλου και η δίποδη όρθια στάση. Το πρώτο οδήγησε στην εμφάνιση ιδιαίτερης ευφυΐας, η οποία σε συνδυασμό με την απελευθέρωση των χεριών λόγω της δίποδης στάσης ευνόησε την ανάπτυξη πολιτισμού. Στους εξελικτικούς όμως ανθρωπολόγους το ερώτημα που δημιουργείται είναι πώς προέκυψαν αυτές οι δομές από τετράποδους και με μικρό εγκέφαλο πιθήκους.

Κατά τη διαδικασία της εξέλιξης, για την ανάπτυξη νέων δομών και μορφών υπάρχει πάντα ένας περιοριστικός παράγοντας. Αυτός είναι η εμβρυολογία, που σημαίνει ότι δεν είναι δυνατό να αναπτυχθούν δομές που δεν μπορούν να εμφανιστούν κατά την οντογένεση ενός είδους. Δεν θα μπορούσε για παράδειγμα σε έναν άνθρωπο να αναπτυχθεί ένα αναπνευστικό σύστημα σαν αυτό των ψαριών. Έτσι, ένας μοναδικός τρόπος για «επαναστατικές» εξελικτικές αλλαγές είναι το λεγόμενο φαινόμενο της νεοτενίας. Με τον όρο αυτό εννοούμε τη διατήρηση των ανηλίκων χαρακτήρων ενός ζώου στην αναπαραγωγικά ώριμη μορφή του.

Το ανθρώπινο είδος κατά την εξέλιξή του διατήρησε ορισμένα νηπιακά χαρακτηριστικά σε τομείς νευραλγικούς για την μετέπειτα πορεία του. Συγκεκριμένα, ο εγκέφαλος του ανθρώπου εμφανίζει έναν πολύ ταχύ ρυθμό ανάπτυξης κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής ενός ατόμου, ενώ εξακολουθεί να αναπτύσσεται μέχρι τα 23 έτη, σε αντίθεση με τους χιμπατζήδες που η ανάπτυξη τους σταματά στον πρώτο χρόνο. Τη σημασία της καθυστερημένης αυτής ανάπτυξης μπορούμε λίγο πολύ να την κατανοήσουμε εύκολα. Αυτή έχει να κάνει κυρίως με την ικανότητα μάθησης και διδασκαλίας. Έτσι, σε σύγκριση με τα είδη των συγγενικών μας πιθήκων που και αυτά διδάσκονται από τους γονείς και το περιβάλλον τους, οι πρόγονοί μας είχαν μια πολύ μεγάλη περίοδο όπου μπορούσαν να διδαχθούν τη γνώση πολλών γενεών που είχαν μεταβιβαστεί από γονείς σε παιδιά. Ο ζωολόγος Desmond Morris στο εξαιρετικό βιβλίο του «Ο γυμνός πίθηκος» 1 καταλήγει στο ότι ο γυμνός πίθηκος (τα προγονικά μας είδη και εμείς δηλαδή) «μπορούσε να διδαχθεί από τους γονείς του όσα κανένα ζώο δεν είχε ποτέ διδαχτεί ως τότε».

Η άλλη καινοτομία του ανθρώπινου είδους είναι η δίποδη όρθια στάση. Αυτή ελευθέρωσε τα χέρια και σε συνδυασμό με τον ανεπτυγμένο εγκέφαλο, την αυξημένη ικανότητα για μάθηση αλλά και τον τρόπο ζωής των πρώιμων ανθρώπων, οδήγησε στην κατασκευή εργαλείων και στην συνέχεια πολιτισμού γενικότερα. Σπουδαίο ρόλο και σε αυτό το νεωτερισμό διαδραμάτισαν κάποιες διατηρήσεις νηπιακών χαρακτήρων. Συγκεκριμένα, στα αγέννητα θηλαστικά, το κεφάλι με τον άξονα του κορμού σχηματίζουν κάθετη γωνία έτσι ώστε όταν γεννιούνταν τα ζώα θα κοιτούσαν κάτω στο έδαφος. Για το λόγο αυτό, λίγο πριν τη γέννηση το κεφάλι γυρίζει προς τα πάνω και το τετράποδο θηλαστικό είναι ικανό να κοιτάζει μπροστά. Στον άνθρωπο, λόγω της δίποδης στάσης, η επιφάνεια του κεφαλιού με τα αισθητήρια όργανα πρέπει να σχηματίζει κάθετη γωνία με τον άξονα του σώματος ώστε να κοιτάμε μπροστά. Έτσι, η διατήρηση της εμβρυακής προ της γέννησης κατάστασης του κεφαλιού έπρεπε να διατηρηθεί στα προγονικά μας είδη, κάτι που όντως συνέβη και γι’ αυτό μπορούμε και κοιτάμε μπροστά. Ένα ακόμη νεοτενικό χαρακτηριστικό που βοήθησε στην καθιέρωση της δίποδης όρθιας στάσης, είναι το μη αντιτακτό μεγάλο δάκτυλο του ποδιού, ώστε αυτό κοιτώντας μπροστά να μπορεί να δώσει ώθηση για τη μετακίνηση.

Συνοψίζοντας, θα μπορούσαμε να πούμε πως κάποια από τα πρώτα, και πολύ σημαντικά βήματα, για την ανάπτυξη του πολιτισμού και της «πολιτισμικής κληρονομικότητας» στο υψηλό επίπεδο που εμφανίζονται στον άνθρωπο ήταν η μετατροπή ορισμένων ενήλικων χαρακτήρων στη νηπιακή μορφή των προγόνων και συγγενών μας. Το ανθρώπινο είδος, βέβαια, δεν είναι το μοναδικό στο οποίο η νεοτενία διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο κατά την εξέλιξή του, αλλά είναι σίγουρα ένα από τα καλύτερα παραδείγματα. Γενικά ένα είναι σίγουρο για το είδος μας, ότι όσο πιο πολύ ψάχνουμε το ποιοι είμαστε, τόσο περισσότερο μαγευόμαστε από το ταξίδι.

 

 

Μπορείτε να διαβάσετε και άλλα άρθρα του Biologion στο μπλογκ του «Βιολόγιον«.

Notes:

  1. Desmond Morris, μελέτη για το ζώο-άνθρωπος, εκδόσεις Κέδρος,  2007.

Σχολιάστε το άρθρο

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.