Συνέντευξη με τoν Γιάννη Φαρσάρη
Το e-book σε σχέση με το βιβλίο, ο ρόλος των νέων τεχνολογιών στη μετάδοση της γνώσης και στη διαμόρφωση του πολιτισμού…Για όλ’αυτά θέλησε το P&I να συνομιλήσει με τον Γιάννη Φαρσάρη, καθηγητή Πληροφορικής στο Ηράκλειο της Κρήτης, από τους πρωτοπόρους στον ελληνικό χώρο σε ό,τι αφορά την έκδοση κειμένων, διηγημάτων και βιβλίων στο διαδίκτυο. Το πρώτο του μυθιστόρημα με τίτλο “Johnnie’s Society” διατίθεται ελεύθερα με άδεια Creative Commons μέσω του δικτυακού τόπου www.johnnie-society.org . Μια εμπεριστατωμένη και αισιόδοξη συζήτηση γύρω από ένα επίκαιρο θέμα.
-Τι είναι για σας το βιβλίο; Ένα αντικείμενο; Το απλό υπόστρωμα ενός κειμένου;
Το βιβλίο είναι ένα μαγικό ιπτάμενο χαλί που σε ταξιδεύει σε κορυφές απάτητες. Όσο κι αν το κείμενο θεωρείται απλοϊκή μορφή πληροφορίας σε σχέση με την εικόνα, τον ήχο και το video, εν τούτοις παραμένει ανίκητο στις προτιμήσεις γιατί έχει ως σύμμαχο τη φαντασία. Το βιβλίο είναι μια συνήθεια που εάν αποκτηθεί στην παιδική ηλικία (προσωπικά είχα ξεναγό τον Ιούλιο Βερν), σε στοιχειώνει δημιουργικά για το υπόλοιπο της ζωής σου. Μερικές εκατοντάδες σελίδες τυπωμένου χαρτιού κάνουν το χρόνο να σταματήσει, καθώς εγκλωβίζουν την αφή, την όραση, την όσφρηση και την ακοή. Το άγαλμα του Γουτεμβέργιου θα έπρεπε να έχει στηθεί σε κάθε πόλη και χωριό του πλανήτη…
-Μπορούμε να ξεπεράσουμε το υπόστρωμα-βιβλίο και να κάνουμε μια «βαθειά» ανάγνωση ενός βιβλίου απ’ευθείας απ’ τον υπολογιστή; Είναι θέμα γενιάς και εκπαίδευσης του εγκεφάλου, ή το βιβλίο είναι μια δοκιμασμένη συνταγή που δεν ξεπερνιέται;
Ο Ουμπέρτο Έκο αναφέρεται σε δύο είδη μνήμης: Στην οργανική μνήμη του ανθρώπινου εγκεφάλου και στην ανόργανη μνήμη, την οποία διακρίνει σε φυτική (πάπυροι και βιβλία που δημιουργούνται από ξύλο) και ηλεκτρονική (μνήμη των υπολογιστών από σιλικόνη). Η ανόργανη μνήμη είναι το εργαλείο που βελτιώνει και κινητοποιεί την οργανική μνήμη.
Το ζητούμενο, πέρα από συναισθηματικές εμπλοκές, είναι η ενεργοποίηση της ανθρώπινης μνήμης και σκέψης, οπότε το εργαλείο αποκτά δευτερεύουσα σημασία. Η μνήμη των υπολογιστών υπερτερεί τεχνικά (αναζήτηση με λέξεις-κλειδιά, ταξινόμηση, σημασιολογική κατηγοριοποίηση κλπ) και ως εκ τούτου ενδείκνυται για τη διαχείριση της ακαδημαϊκής γνώσης. Στην λογοτεχνία η ηλεκτρονική μνήμη προσφέρει χαμηλότερο κόστος αναπαραγωγής και αποθήκευσης, όμως υπολείπεται της φυτικής μνήμης στην αίσθηση που χαρίζει το ξεφύλλισμα ενός αληθινού βιβλίου. «Μέρα που δεν διαβάσαμε, μέρα χαμένη», θα παραφράζαμε τη ρήση του Αριστοτέλη, οπότε ας διαλέξει ο καθένας τον τρόπο που του ταιριάζει…
-Έχουμε ακούσει συχνά στο παρελθόν δυσοίωνες φωνές που προβλέπουν τον αργό θάνατο του βιβλίου και την σταδιακή εδραίωση του ηλεκτρονικού e-βιβλίου. Βλέπουμε όμως σήμερα μια τεράστια άνθιση της εκδοτικής δραστηριότητας. Ποια είναι η πραγματικότητα στο χώρο του βιβλίου και ποια μορφή βιβλίου υπερισχύει;
Η μυρωδιά του βιβλίου σημαίνει ακόμα πάρα μα πάρα πολλά για όλους εμάς που μεγαλώσαμε ξεφυλλίζοντας. Δεν υπάρχει καμμία αμφιβολία ότι τα βιβλία θα συνεχίζουν να τυπώνονται για πολλά χρόνια ακόμα! Όμως τα έντυπα βιβλία και τα ηλεκτρονικά βιβλία δεν αποτελούν αντιπάλους, αλλά συμμάχους στην ίδια μάχη. Πολύ σύντομα, όλα τα βιβλία θα είναι διαθέσιμα και στις δύο μορφές και ο αναγνώστης θα έχει την ευχέρεια να επιλέξει. Ήδη μεγάλοι ελληνικοί εκδοτικοί οίκοι προσφέρουν παράλληλα τα βιβλία τους και σε ψηφιακή μορφή, και βιβλιοπωλεία που διαθέτουν αποκλειστικά ψηφιακά βιβλία κάνουν την εμφάνισή τους στο ελληνικό διαδίκτυο. Οι συσκευές ψηφιακής ανάγνωσης (e-book readers) κάνουν θραύση στο εξωτερικό (ήδη στο Amazon τα e-books ξεπέρασαν σε πωλήσεις τα παραδοσιακά βιβλία) και διεισδύουν δυναμικά και στη χώρα μας.
Η αγαπημένη συνήθεια του ξεφυλλίσματος της εφημερίδας με καφεδάκι στη λιακάδα, μετατράπηκε σε διαδικτυακή ανάγνωση από όλους, ως κάτι εύκολο, γρήγορο και πρακτικό. Έτσι και τα e-books είναι απλώς μια άλλη εκδοχή του λογοτεχνικού κειμένου (πιθανόν και εμπλουτισμένου με πολυμέσα, βλ. Vooks και Audio Books), που όμως θα κάνει την έννοια «έκδοση» πιο προσβάσιμη στους συγγραφείς, και σίγουρα πιο φθηνή για τους αναγνώστες…
-Ένα βιβλίο για να διαβαστεί απαιτεί χρόνο και αποκλειστικότητα. Απ’ την άλλη το διαδίκτυο έχει αλλάξει τον τρόπο ανάγνωσης: μάλλον διαβάζουμε περισσότερο και έχουμε μεγαλύτερη ποικιλία θεμάτων από ότι στο παρελθόν, αλλά προτιμάμε πολύ μικρότερα κείμενα και θέλουμε να αφιερώνουμε λίγο χρόνο. Μήπως ο εχθρός του βιβλίου δεν είναι το e-βιβλίο αλλά το ίδιο το διαδίκτυο;
Το διαδίκτυο δεν αποτελεί εχθρό των βιβλίων, το αντίθετο μάλιστα, καθώς έφερε το κείμενο στο προσκήνιο και έκανε τον κόσμο να διαβάσει ξανά. Σχεδόν όλες οι σελίδες του παγκόσμιου ιστού, εμπεριέχουν κείμενα προς ανάγνωση, εν αντιθέσει με τα έως τώρα παντοδύναμα μέσα, την τηλεόραση και το ραδιόφωνο όπου κυριαρχούν ο ήχος και κινούμενη εικόνα. Σκεφθείτε μόνο ότι τα σημερινά παιδιά έχουν περάσει μεγαλύτερο χρόνο στη ζωή τους μπροστά σε μια οθόνη (τηλεόραση, υπολογιστή, video games κλπ) απ’ ό,τι μπροστά σε μια σελίδα ενός βιβλίου.
Το διαδίκτυο όμως έκανε και τον κόσμο να αρχίσει να γράφει ξανά, και να γράφει μανιωδώς: Γεμίζοντας ιστολόγια, μουτζουρώνοντας “τοίχους” στο Facebook, τιτιβίζοντας στο Twitter και σχολιάζοντας τα πάντα. Κείμενα που πριν χρόνια θα έμεναν κλειδωμένα σε συρτάρια, τώρα βγαίνουν σε κοινή θέα και βρίσκουν αναγνώστες. Μπορεί να είναι υπέροχα ή άθλια κείμενα, δεν έχει σημασία. Σημασία έχει ότι γράφονται ολοένα και περισσότερα κείμενα. Ο συγγραφέας Θανάσης Τριαρίδης προβλέπει πως: «οι ανεξάρτητες ιστοσελίδες και τα blogs θα φιλοξενήσουν τον Ρεμπώ και τον Καβάφη των επόμενων δεκαετιών…».
-Τι είναι για σας το διαδίκτυο; Περισσότερη πληροφορία, δικτύωση, περιέργεια, διάβασμα; Περισσότερη δημοκρατία;
Το διαδίκτυο είναι τα πάντα γιατί προσφέρει ελευθερία. Η γενιά μας οφείλει να νιώθει ιδιαιτέρως τυχερή που γνώρισε μια τέτοια επανάσταση από τα σπάργανα. Κανένας τομέας της ανθρώπινης δραστηριότητας δεν μένει ανεπηρέαστος και ήδη τα τελευταία χρόνια αρχίζουν όλοι να το συνειδητοποιούν. Το διαδίκτυο προσφέρει επικοινωνία, ψυχαγωγία, ενημέρωση και μάλιστα κατά βούληση, με τη δυνατότητα της αναζήτησης να αποτελεί το μεγαλύτερο όπλο του. Οι παθητικές μονόδρομες έννοιες “αναγνώστης”, “τηλεθεατής”, “ακροατής” καταργούνται και αντικαθίστανται από τη νέα πολυδιάστατη έννοια «ενεργητικός συνδιαμορφωτής του διαδραστικού περιεχομένου». Στο Internet δεν νιώθεις ποτέ μόνος, αλληλεπιδράς, αναζητάς και δημιουργείς σε συνεργασία με άλλους. Το κρίσιμο εκείνο στοιχείο που κατά τη γνώμη μου θα αλλάξει εντελώς τον κόσμο είναι η «συλλογική ευφυΐα», που αρχίζει με εκθετικούς ρυθμούς να διαμορφώνεται μέσα από τις προηγμένες τεχνολογίες κοινωνικής δικτύωσης…
-Ποιους κινδύνους βλέπετε να εμπεριέχει το διαδίκτυο σχετικά με τη μετάδοση της γνώσης; Υπάρχει δικλείδα ασφαλείας στην επιλογή του τι θα συμβάλει στην παγκόσμια γνώση και τι όχι, ή έχουμε να κάνουμε με ένα ανεξέλεγκτο ξέφραγο αμπέλι;
Ολόκληρη η γνώση που με επιμέλεια φυλασσόταν στη Βιβλιοθήκη της Αλεξανδρείας και αποτελούσε την κοιτίδα του ανθρώπινου πνεύματος, σήμερα θα χωρούσε σε μερικές δεκάδες data servers. Η γνώση όλη της ανθρωπότητας βρίσκεται ελεύθερα διαθέσιμη στον καθένα κι αυτό αποτελεί το μεγαλύτερο επίτευγμα του διαδικτύου. Τίθενται όμως πολλά θέματα εγκυρότητας και αξιοπιστίας, από τη στιγμή που ο καθένας μπορεί ανεξέλεγκτα να παράγει και να διαδίδει δεδομένα. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελούν οι «αστικοί μύθοι», οι φήμες και τα «λερναία κείμενα» που αναπαράγονται αδιακρίτως στο διαδίκτυο και γίνονται αβασάνιστα αποδεκτά ως αληθινά. Η ελευθερία του διαδικτύου αποτελεί ταυτόχρονα ευχή και κατάρα, όμως ευτυχώς τη λύση στο πρόβλημα την προσφέρει το ίδιο το διαδίκτυο. Οι μηχανές αναζήτησης αποτελούν εξαιρετικά εργαλεία ελέγχου, εξακρίβωσης και επιβεβαίωσης οποιασδήποτε πληροφορίας που βρίσκεται αναρτημένη σε μία ιστοσελίδα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο αλγόριθμος κατάταξης των αποτελεσμάτων της Google στηρίζεται στα ακαδημαϊκά “citations”, με στόχο την αύξηση της αξιοπιστίας των σελίδων που εμφανίζει ψηλότερα στα αποτελέσματα. Η φύση του διαδικτύου οδηγεί τους χρήστες του να οξύνουν την κρίση τους και να αναζητούν διαρκώς…
-Γιατί ένας συγγραφέας να θέλει να δημοσιεύσει το έργο του σε ηλεκτρονική μορφή; Τι κερδίζει και τι χάνει; Τα ζητήματα πνευματικών δικαιωμάτων είναι ξεκάθαρα στον κυβερνοχώρο;
Το μεγάλο πρόβλημα που έλυσε το διαδίκτυο είναι η διανομή. Οι δημιουργοί (είτε είναι μουσικοί, είτε κινηματογραφιστές, είτε συγγραφείς, είτε εικαστικοί) έχουν πλέον τη δυνατότητα, εύκολα και δωρεάν, να καταστήσουν το έργο τους προσβάσιμο σε όλους, χωρίς αναγκαστικά να πρέπει να περάσουν μέσα από τα παραδοσιακά κανάλια έκδοσης και διανομής. Το διαδίκτυο αποτελεί ιδανικό χώρο έκφρασης για τους μαθητευόμενους μάγους της συγγραφής. Κι αυτό γιατί έχουν τη χρυσή ευκαιρία να ξεδιπλώσουν το κείμενό τους στο ευρύ άγνωστο κοινό, να δεχθούν σχόλια και παρατηρήσεις, να συλλέξουν γνώμες και απόψεις, και να επικοινωνήσουν με κόσμο που διάβασε το έργο τους, παρ’ότι δύσκολα θα έδινε χρήματα να αγοράσει το άγνωστο βιβλίο τους στο βιβλιοπωλείο. Κι αν «τους αντέξει η σκηνή» (καθ΄ότι οι χρήστες του διαδικτύου έχουν την συνήθεια να είναι ειλικρινείς και αληθινοί στα σχόλιά τους), ο δρόμος που έχουν ονειρευτεί είναι ανοικτός μπροστά τους…
Στο διαδίκτυο σαφώς και υπάρχουν ανοικτά ζητήματα πνευματικών δικαιωμάτων, όμως οι τελευταίες τάσεις στη μουσική βιομηχανία δείχνουν πως οι πωλήσεις αυξάνονται μέσω της μείωσης των τιμών, με χαρακτηριστικότερο δείγμα το iTunes Store. Έχουμε όμως και το παράδειγμα του συγκροτήματος Radiohead που διέθεσε δωρεάν το άλμπουμ “In Rainbows” στο διαδίκτυο, αφήνοντας στην ευχέρεια των χρηστών την εθελοντική πληρωμή. Το αποτέλεσμα ήταν πωλήσεις 1,2 εκατομμυρίων αντιτύπων και έσοδα 10 εκατομμυρίων δολαρίων την πρώτη κιόλας εβδομάδα.
Η κουλτούρα του διαδικτύου ωθεί τους χρήστες να μοιράζονται με όλους ό,τι θεωρούν ενδιαφέρον, και ως εκ τούτου, οποιοδήποτε πνευματικό έργο πραγματικά αξίζει, είναι βέβαιο πως θα τύχει αναγνώρισης και θετικής ανταπόκρισης στον κυβερνοχώρο. Μια εξαιρετική λύση για την διάθεση λογοτεχνικών κειμένων στο διαδίκτυο είναι οι άδειες Creative Commons, που επιτρέπουν στους δημιουργούς να ορίσουν ποια δικαιώματα παραχωρούν κατά δημοσίευση των έργων τους στον Παγκόσμιο Ιστό.
Τις ερωτήσεις συνέταξε η Φαίδρα Σίμιτσεκ.
