Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Η Σύγχρονη Τέχνη στην σύγχρονη εποχή

Η καλλιτεχνική παραγωγή από το τέλος του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου έως και σήμερα αναφέρεται ως Σύγχρονη Τέχνη. Παρατηρώντας διαχρονικά την εξέλιξη της τέχνης, διαπιστώνουμε ότι στοιχεία από την μια περίοδο επιβιώνουν μεταλλαγμένα στην επομένη και αντίστοιχα στοιχεία που καθορίζουν και σφραγίζουν την τέχνη μιας περιόδου είχαν αρχίσει να εμφανίζονται δειλά σε προηγούμενα κινήματα. Συνεπώς δεν υπάρχουν στεγανά στα ποικίλα κινήματα της τέχνης (π.χ. μοντέρνα, σύγχρονη, μεταμοντέρνα κλπ).

Οι καλλιτέχνες της μεταπολεμικής περιόδου, έχοντας βιώσει τις καταστροφικές συνέπειες ενός ή και δύο παγκοσμίων πολέμων, δεν θα μπορούσαν να συνεχίσουν να ζωγραφίζουν νεκρές φύσεις και ανθρώπινες μορφές. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και η ανθρώπινη ζωή είχαν ευτελιστεί κατά τους πολέμους, συνεπώς οι καλλιτέχνες δημιουργώντας μέσα από αυτά τα βιώματα, προσπάθησαν στο έργο τους να αποδομήσουν και να εξαφανίσουν την ανθρώπινη μορφή, δημιουργώντας μια τέχνη περισσότερο «πνευματική» και όχι τόσο απευθυνόμενη στις αισθήσεις.

Ο θεατής ερμηνευτής του νοήματος, ως άλλος καλλιτέχνης. Με το τέλος του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου η άμορφη τέχνη ξεκινάει με το κίνημα του αφηρημένου εξπρεσιονισμού και με κύριους εκπροσώπους τον Τζάκσον Πόλοκ και τον Βίλεμ ντε Κούνινγκ. Παρά την διαφοροποίηση των έργων τους, κοινό στοιχείο τους ήταν η επιθυμία να απεικονίσουν κάτι που δεν θα γινόταν άμεσα αντιληπτό και που απαιτούσε από τον θεατή την παρατήρηση. Με τον τρόπο αυτό απέδιδαν το πολύπλοκο του ατόμου. Αντί να καθοδηγούν τον θεατή, τον άφηναν να συλλάβει μόνος το νόημα, ως άλλος καλλιτέχνης. Για παράδειγμα, στο έργο Marilyn Monroe (1953) του Βίλεμ ντε Κούνινγκ, οι γυναίκες γίνονται ένα με το φόντο και είναι δυσδιάκριτες, μόνο κάποια χαρακτηριστικά όπως τα μάτια, το στήθος προδίδουν την ύπαρξη γυναικείας μορφής. Οι έντονες και ορμητικές πινελιές μετατρέπουν τον καμβά σε ένα πεδίο χρωμάτων και γραμμών όπου η μορφή υποβόσκει.

Ζωγραφική: χάρτης προς έναν κόσμο περισυλλογής και διαλογισμού. Το κίνημα του «χρωματικού πεδίου» αποτελεί μια ζωγραφική σύγχρονη αλλά και ανταγωνιστική προς το κίνημα του αφηρημένου εξπρεσιονισμού. Ο όρος «χρωματικό πεδίο» χρησιμοποιήθηκε για να προσδιορίσει αρχικά το έργο του Μαρκ Ρόθκο, του Μπάρνετ Νιούμαν και του Κλίφορντ Στιλ. Το χρώμα είναι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των καλλιτεχνών. Οι μεγάλες διαστάσεις των έργων, η μονοχρωμία στα έργα κυρίως του Ράϊνχαρτ, η συμμετρία, η προτίμηση σε επαναλαμβανόμενα σχήματα, μείωση του βάθους των γραμμών, η αποφυγή της τρίτης διάστασης και οι ελάχιστες διαιρέσεις του ζωγραφικού πεδίου, δίνουν στον θεατή την αίσθηση ότι εισέρχεται σε έναν άλλο κόσμο, της περισυλλογής και του διαλογισμού.

Αμφισβήτηση – Προβληματισμός – Ψευδαίσθηση. Τα καλλιτεχνικά ρεύματα της δεκαετίας του ‘60 εγκατέλειψαν τη ζωγραφική, καθώς θεωρούσαν τα ζωγραφικά θέματα ψευδαίσθηση. Η δεκαετία του ‘60 ξεκινάει με τους καλύτερους οιωνούς, η ειρήνη κυριαρχεί, οι πόλεις εκβιομηχανίζονται και οι κοινωνίες ευημερούν. Οι καλλιτέχνες, αποτελώντας τις «ευαίσθητες κεραίες» της κοινωνίας, προβληματίζονται με τη νέα πραγματικότητα. Η ιστορία έρχεται να τους δικαιώσει καθώς η δεκαετία κλείνει με την εξέγερση του Μάη του ‘68, τον πόλεμο στο Βιετνάμ και το κίνημα της αμφισβήτησης. Όλα τα κινήματα που εμφανίζονται την δεκαετία του ‘60 είναι προσπάθειες διαφυγής από την παραδοσιακή τέχνη και αμφισβήτησης και προβληματισμού της κοινωνίας όπου ζουν.

Επιδίωξη των καλλιτεχνών του ‘60 ήταν να δημιουργήσουν μια τέχνη κριτική και αρχίζουν να πειραματίζονται με διάφορα υλικά και τρόπους έκφρασης. Οι εκπρόσωποι του γαλλικού Νέου Ρεαλισμού όπως οι Υβ Κλάιν, Σεζάρ, Ντάνιελ Σπέρι και οι καλλιτέχνες του Νεονταντά όπως οι Ρόμπερτ Ράουσενμπεργκ, Τζάσπερ Τζόουνς και ο Τζιμ Ντάϊν δημιουργούν έργα τέχνης με τη χρήση αντικειμένων. Η ειδοποιός διαφορά έγκειται στο ότι οι πρώτοι διατηρούν μια κριτική στάση απέναντι στα αντικείμενα. Η ποπ αρτ ενσαρκώνει το αμερικάνικο όνειρο μιας εύπορης κοινωνίας. Κύριο θέμα της είναι η αστική τάξη και ο καταναλωτισμός. Οι ιταλοί Λουτσιάνο Φάμπρο, Τζοβάννι Ανσέλμο, Πίνο Πασκάλι και ο Έλληνας Γιάννης Κουνέλλης της άρτε πόβερα χρησιμοποιούν φυσικά υλικά, σχεδόν ακατέργαστα, για να δηλώσουν την αντίδρασή τους στον πλούτο της κοινωνίας. Οι καλλιτέχνες της εννοιακής τέχνης δημιουργούν έργα χρησιμοποιώντας ως πρώτη ύλη την Ιδέα και την Έννοια, ενώ οι μινιμαλιστές κατασκευάζουν νέες γεωμετρικές φόρμες σε μια προσπάθεια να εντάξουν τον νέο βιομηχανικό τρόπο ζωής στην τέχνη.

Οπτική εξαπάτηση. Η δεκαετία του ‘70 δεν εισάγει πολλούς νεωτερισμούς. Ο φωτορρεαλισμός- υπερρεαλισμός, αποτελεί σύμμιξη φωτογραφίας και ζωγραφικής. Επιθυμία των φωτορρεαλιστών Τσακ Κλόουζ, Φίλιπ Πέρλσταϊν, Ντουέιν Χάνσον, είναι μέσω της οπτικής εξαπάτησης να αντιληφθούν οι θεατές το απατηλό του απεικονιζόμενου κόσμου. Εκτός από τη φωτογραφία, τα νέα τεχνολογικά μέσα, όπως το βίντεο και – σε μικρότερο βαθμό – οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, έδωσαν στους καλλιτέχνες το έναυσμα να ασχοληθούν με νέες καινοτόμες μορφές τέχνες μέσω του βίντεο αρτ. Την ίδια εποχή εμφανίζεται η τέχνη του σώματος και της δράσης όπου ο καλλιτέχνης υποκαθιστά το έργο και χρησιμοποιεί το σώμα του ως υλικό στο οποίο μπορεί να παρέμβει εικαστικά. Αυτό κάνουν η Μαρίνα Αμπράμοβιτς και ο Ουλάϊ, οι οποίοι συνεργάζονταν για χρόνια, ενώ άλλοι, όπως ο Άρνουλφ Ράϊνερ, έχουν ως αντικείμενο τις φωτογραφίες τους στις οποίες και παρεμβαίνουν.

Οριστική ρήξη με το παρελθόν. Τη δεκαετία του ‘80 η ζωγραφική επανέρχεται στο προσκήνιο με την εμφάνιση του μεταμοντερνισμού. Η επανάσταση που είχε φέρει ο μοντερνισμός μετατράπηκε σε status quo και τη νέα επανάσταση στην καθεστηκυία τάξη φέρνει πια η μεταμοντέρνα τέχνη. Η αφαιρετική και ανεικονική τέχνη αρχίζει να κουράζει και τείνει να καθιερωθεί ως μια νέα μορφή ακαδημαϊσμού. Η νέα γενιά καλλιτεχνών αντιδρά στη μόδα της αφαίρεσης και γίνεται φορέας νέων ιδεών και αντιλήψεων στη ζωγραφική τέχνη. Προτείνουν την ελεύθερη πειραματική δημιουργία και την ανατροπή των παραδοσιακών μορφών τέχνης . Η ρήξη με το παρελθόν είναι το νέο ζητούμενο.

Κυριαρχούν κινήματα κυρίως ζωγραφικά όπως οι Ιταλοί της διαπρωτοπορίας και οι Γερμανοί νέο-άγριοι. Η αναζωογόνηση της ζωγραφικής έστρεψε το ενδιαφέρον και σε παλαιότερους καλλιτέχνες που παρέμειναν πιστοί στο αναπαραστατικό στοιχείο όπως ο Φράνσις Μπέϊκον, η τέχνη του οποίου δεν μπορεί να ενταχθεί σε ένα συγκεκριμένο κίνημα. Διαμόρφωσε ένα καθαρό προσωπικό ύφος, που τον καθιέρωσε ως μια από τις σημαντικότερες μορφές του 20ού αιώνα. Ο Μπέϊκον θέτει σε πρώτο πλάνο τον άνθρωπο, σε ένα μονόχρωμο και απροσδιόριστο φόντο, με το οποίο θέλει να δείξει τη μοναξιά, την απομόνωση του σύγχρονου ανθρώπου. Τα έργα του αποτελούν μια κραυγή αγωνίας της ύπαρξης του ανθρώπου (Δείτε το πορτραίτο της Isabel Rawsthorne, Φράνσις Μπέϊκον (1966)).

Η επικράτηση του καλλιτεχνικού πλουραλισμού. Η τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα χαρακτηρίζεται από πολυφωνία. Εμφανίζεται ένας μεγάλος αριθμός νέων καλλιτεχνών, οι οποίοι δεν μπορούν να ενταχθούν σε ένα συγκεκριμένο κίνημα, αλλά στο έργο τους διακρίνονται επιρροές από διάφορα παλαιότερα κινήματα. Παράλληλα, αρχίζουν και γίνονται εμφανείς οι συνέπειες της παγκοσμιοποίησης. Τα σύνορα πέφτουν και η τέχνη ταξιδεύει. Παύει να περιορίζεται στην Ευρώπη και την Αμερική και παρατηρείται ενδιαφέρον για τον πολιτισμό και την τέχνη λαών της Ανατολής και της Αφρικής. Η τέχνη των περιοχών αυτών γίνεται γνωστή ως «έθνικ».

Η Νέα Χιλιετία. Η νέα χιλιετία μπαίνει με όχι και τόσο αισιόδοξες νότες, με την πτώση των δίδυμων πύργων στη Νέα Υόρκη το 2001, την παγκόσμια οικονομική κρίση, τον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας», την υπερθέρμανση του πλανήτη. Οι κοινωνίες της νέας χιλιετίας βρίσκονται σε μια μεταβατική περίοδο, κατά την οποία αναζητούν μια νέα ταυτότητα και έναν νέο στόχο. Η τέχνη δεν θα μπορούσε φυσικά να χαράξει διαφορετική πορεία. Τα κινήματα λείπουν και η τέχνη κάνει το μετέωρο βήμα της μετάβασης προς κάτι νέο, κάτι υπερβατικό.

Οι νέες τεχνολογίες (web, Photoshop, 3D, digital art, ολογράμματα) θα επηρεάσουν την τέχνη σε βαθμό που θα αλλάξουν αυτό που σήμερα ορίζουμε ως τέχνη. Το κίνημα της οικολογίας θα επηρεάσει την μορφή έκφρασης της τέχνης, στα υλικά που χρησιμοποιεί, στα νοήματα που μεταφέρει. Η τέχνη θα στρατευθεί στη νέα «πράσινη» ιδεολογία. Ενώ κάθε κίνημα γεννημένο από τη σύγχρονη ατομοκεντρική κοινωνία, στο στόχαστρό του θα θέσει το άτομο.

Ο 21ος αιώνας αποτελεί, λοιπόν, τον λευκό καμβά πάνω στον οποίο η τέχνη θα αποδώσει τα νέα κινήματα που θα εκφρασθούν. Το μέλλον ευτυχώς δεν μπορεί να καθοριστεί και παραμένει ανοιχτό στο απρόβλεπτο.

Αθηνά Ρηγάτου είναι Ιστορικός της Τέχνης και ένας από τους συγγραφείς του βιβλίου Ανθολόγιο Νεοελλήνων Καλλιτεχνών (1800-1950) που θα εκδοθεί από το Ίδρυμα Μιχελή.

 

P&I. Πολλές φορές στεκόμαστε μπροστά σ’ ένα έργο μοντέρνας τέχνης και δεν ξέρουμε πώς να κρίνουμε αυτό που βλέπουμε: είναι ωραίο ή όχι, τι θέλει να πει ο καλλιτέχνης και πού βρίσκεται το τόσο πρωτότυπο και μεγαλειώδες. Τώρα αποκτήσαμε ξεκάθαρα στο μυαλό μας πέντε εφόδια παραπάνω γνώσεων: ίσως νοιώσουμε πιο άνετα στην επόμενη γκαλερί που θα επισκεφθούμε, συγχωρώντας την έλλειψη αμεσότητας που έχουν συχνά τα έργα αυτά. Αλλά αλήθεια, κάθε δημιουργική πράξη είναι μήπως ένας μονόλογος του καλλιτέχνη που τυχαίνει να γίνει και διάλογος με τον θεατή, τον αναγνώστη, ή τον ακροατή;

Σχολιάστε το άρθρο

  • Λητώ Σεϊζάνη

    Μου άρεσε αυτή η επισκόπηση των ρευμάτων της σύγχρονης τέχνης και έμαθα αρκετά καινούρια πράγματα. Κατά τη γνώμη μου ο καλλιτέχνης άλλοτε ζωγραφίζει για τον εαυτό του και μόνο και άλλοτε έχει στο μυαλό του μια πιθανή ομάδα ανθρωπων που ίσως θελήσουν να θαυμάσουν τα έργα του. Όπως συμβαίνει δηλαδή και με τις υπόλοιπες μορφές τέχνης.

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.