Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Πέψη (3) «Sublata causa, tollitur effectus»

Οι σπουδές του Γαργαντούα, σύμφωνα με τους κανόνες των σοφιστών καθηγητών του

«Ξόδευε λοιπόν τον καιρό του με τον εξής τρόπο: ξυπνούσε συνήθως μεταξύ οκτώ κι εννιά το πρωί, είτε είχε φωτίσει είτε όχι. Αυτή τη σειρά είχε λάβει από τους παλιούς του παιδαγωγούς, που πρόβαλαν τη ρήση του Δαβίδ: « εις μάτην υμίν εστι το ορθρίζειν».

Στη συνέχεια, χοροπηδούσε, κλοτσοβολούσε και κυλιόταν πάνω στο στρώμα του, για να ξυπνήσουν καλύτερα τα αίματά του, και ντυνόταν σύμφωνα με την εποχή. Μ’ ευχαρίστησή του όμως φορούσε μια φαρδιά και μακριά ρόμπα από χοντρό σγουρό μαλλί φοδραρισμένη με γούνα αλεπουδίσια. Ύστερα, χτενιζόταν με το χερένιο χτένι, δηλαδή με τα τέσσερα δάχτυλα και τον αντίχειρα μαζί, γιατί οι παιδαγωγοί του έλεγαν πως όποιος χτενίζεται αλλιώτικα, πλένεται και καθαρίζεται, χάνει την ώρα του στον κόσμο ετούτο.

Κατόπιν κόπριζε, κατουρούσε, καθάριζε το λαιμό του από τα φλέγματα, ρεβόταν, έκλανε, χασμουριόταν, έφτυνε, έβηχε, βαριαναστέναζε, φταρνιζόταν, ξεμυξιαζόταν σαν αρχιδιάκονος και κολάτσιζε, για να μην τον πειράξει η πρωινή νοτιά και η κλεισούρα, τρώγοντας ωραίες ψητές βοϊδοκοιλιές, ωραία ψητά στα κάρβουνα, ωραία χοιρομέρια, ωραίο κατσικίσιο ψητό και μπόλικες παπάρες σε σούπες καλογερίστικες […]»

Φ. Ραμπελαί, Γαργαντούας και Πανταγκρυέλ, μετάφραση Φιλίππου Δρακονταειδή, εκδόσεις Εστία, 2004

Η γλαφυρή, έως ωμή, περιγραφή των πρωινών συνηθειών του γίγαντα Γαργαντούα, όχι μόνο μας ανοίγει την όρεξη αφού καταλήγει σε λουκούλλειο γεύμα άξιο του άλλου περιβόητου γίγαντα Οβελίξ, αλλά μας προκαλεί και χαμόγελο γιατί δεν αφήνει απ’ έξω καμιά από τις φυσιολογικές λειτουργίες μας… Ήδη μάθαμε (έμμεσα) απ΄ τη μάνα του άκακου θεριού… ότι το κατσικίσιο κομμάτι ψητού αφού μασηθεί, θα φτάσει στο στομάχι για χημική επεξεργασία. Κι ύστερα; Πώς θα είναι θωρακισμένος ο ήρωας μας κατά την πρωινή αύρα και την κλεισούρα… με άλλα λόγια, τι και πώς θα πάρει ο οργανισμός του απ’ τα κοψίδια, τις παπάρες και τις σούπες; Και για να έχουμε μια πιο σφαιρική εικόνα του θέματος, πώς εντάσσεται η πέψη στη γενική λειτουργία του οργανισμού και στα επί μέρους συστήματά του;

«Έχετε ήδη εκπαιδευτεί στη φαρμακευτική, γιατί δεν σπουδάζετε ιατρική; Δεν διαθέτετε φλέβα δραματοποιού». Αυτά τα λόγια είπε ο μεγάλος για την εποχή του κριτικός θεάτρου και καθηγητής της Σορβόννης, Saint-Marc Girardin στον νεαρό που είχε πάει να τον δει για να του παρουσιάσει το συγγραφικό του έργο. Είναι το αδιάφορο τέλος ενός πολύ τυχαίου νέου με ασήμαντο ταλέντο; Όχι, εν αγνοία και των δυο, η συμβουλή αυτή, την οποία και ακολούθησε ο νεαρός θα σήμαινε τη γέννηση του μεγαλυτέρου ίσως Γάλλου επιστήμονα του 19ου αιώνα, του Claude Bernard.

Η μακρόβια φήμη δεν δημιουργείται τυχαία, ιδίως στην επιστήμη. Ο ιατρός Claude Bernard διακρίθηκε για πολλές απ’ τις θεμελιώδεις ανακαλύψεις του και θεωρείται ο πατέρας της πειραματικής φυσιολογίας γιατί είναι ο πρώτος που εισήγαγε την επιστημονική πειραματική μεθοδολογία στην ιατρική. Όπως γράφει ο ίδιος «Πρέπει να προσαρμόσει κανείς τη θεωρία στη φύση και όχι η φύση να προσαρμόζεται στη θεωρία…[…] όποιος κάνει πειράματα αμφιβάλλει κάθε στιγμή ακόμα και για την αφετηρία τους…[…]. Σκέψεις που θεωρούνται δεδομένες σήμερα αλλά περίμεναν τον 19ο αιώνα για να διατυπωθούν και να εφαρμοστούν στην πράξη.

Το 1848, σε μια μελέτη του για την πέψη που έμεινε κλασσική, ο Bernard παρατηρεί τις ανατομικές διαφορές του πεπτικού συστήματος των σαρκοφάγων και φυτοφάγων ζώων. Σε κουνέλια, σημειώνει την ακριβή ανατομική διάταξη των οργάνων που απαρτίζουν το πεπτικό σύστημά τους π.χ. τη κοινή θέση εκβολής του χοληδόχου πόρου με αυτό του παγκρεατικού πόρου στο άνω άκρο του λεπτού εντέρου (δωδεκαδάκτυλο). Επαληθεύει επίσης την ύπαρξη αγγείων με γαλακτώδη όψη που ο Ιταλός Gaspare Aselli είχε παρατηρήσει πρώτος το 1622 ενώ ο Γάλλος Jean Pecquet είχε εντοπίσει την ένωσή τους με το αγγειακό σύστημα το 1651. Περιγράφει μάλιστα την ακριβή ανατομική τους θέση κάτω από το σημείο εισόδου του ηπατοπαγκρεατικού χυμού.

Καταπιάνεται παράλληλα με μια σειρά παρατηρήσεων για τη διαδρομή των λιπών στο πεπτικό σύστημα: μετά την κατάποσή τους, αυτά φθάνουν στο στομάχι σε ημίρρευστη και μερικώς επεξεργασμένη μορφή, την οποία διατηρούν μέχρι να εξωθηθούν στο δωδεκαδάκτυλο. Εκεί, θα γαλακτωματοποιηθούν ώστε να απορροφηθούν. Πώς επιτυγχάνεται αυτό; Δεν έχει ιδέα! Αναπτύσσει όμως μια τεχνική συλλογής του ηπατοπαγκρεατικού χυμού από ζωντανά ζώα, ώστε να μελετήσει τις ιδιότητες τους εκτός οργανισμού -δηλαδή στον δοκιμαστικό σωλήνα. Με αυτόν τον τρόπο, αναλύει λεπτομερώς την επίδρασή του στις πρωτεϊνες, στους υδατάνθρακες και το ρόλο τους στη σαπωνοποίηση των λιπών. Παρατηρεί πως ο συγκεκριμένος χυμός μετατρέπει το άμυλο σε γλυκόζη, καταστρέφει τις πρωτεΐνες και γαλακτωματοποιεί τα λίπη όπως το απορρυπαντικό δρα πάνω στο λίπος που απέμεινε σε ένα χρησιμοποιημένο τηγάνι!

Με βάση τα αποτελέσματα αυτά, επικεντρώνεται στα λίπη και προχωράει στην υπόθεση ότι το πάγκρεας μέσω της απέκκρισης του παγκρεατικού υγρού επιτρέπει την πέψη των λιπών και την απορρόφησή τους από τον οργανισμό. Για να το επαληθεύσει σε ζωντανό οργανισμό, σχεδιάζει αυτό που ονόμασε αντιπείραμα, μια προσέγγιση που διεύρυνε καθολικά τις θεωρητικές βάσεις του τότε επιστημονικού τρόπου σκέψης. Για πρώτη φορά, προσέγγισε εννοιολογικά την σχέση μεταξύ επιστημονικής θεωρίας και πειράματος, τη σημασία της αμφιβολίας και της διαίσθησης, της απόδειξης και της ανταπόδειξης, της διαφοράς στατιστικής και μεμονωμένων μετρήσεων.

Περιγράφοντας τη μέθοδο αυτή στη διαχρονική μελέτη του «Εισαγωγή στη μελέτη της πειραματικής ιατρικής» που εξέδωσε το 1865, αναφέρει:

«Το «αντιπείραμα» γίνεται το ουσιαστικό και απαραίτητο χαρακτηριστικό της πειραματικής διαδικασίας..[…] Αποτελεί τον τρόπο αξιολόγησής του αν μια σχέση αιτίου και αποτελέσματος, υπάρχει πραγματικά. Έτσι, το «αντιπείραμα» αναιρεί την αιτία που έχουμε επιλέξει για μελέτη αν το φαινόμενο παραμένει, βασισμένο στην αρχαία και απολύτως ορθή ρήση: sublata causa, tollitur effectus (το φαινόμενο σταματάει όταν το αίτιο αφαιρείται). Είναι αυτό που ονομάζουμε experimentum cruces (κρίσιμο πείραμα). […] Ποτέ στην επιστήμη η πειραματική απόδειξη δεν αποτελεί βεβαιότητα αν δεν συνοδεύεται από το αντιπείραμα. […] Ο σχεδιασμός της αντιπειραματικής διαδικασίας αποτελεί την κατ’ εξοχήν επιστημονική σκέψη.» Γιατί «[…] Εάν περιοριζόμασταν στην απλή απόδειξη της παρουσίας μιας παραμέτρου, θα μπορούσαμε ανά πάσα στιγμή να πέσουμε σε λάθη και να πιστέψουμε σε σχέσης αιτίου και επίδρασης, όταν στην πραγματικότητα υπάρχει μόνο απλή σύμπτωση

Στην περίπτωσή μας, το αντιπείραμα που σχεδίασε ο Bernard ήταν η «αδρανοποίηση» του παγκρέατος. Είτε με ολόκληρη αφαίρεσή του, είτε με περίδεση των παγκρεατικών οδών, ο σκοπός ήταν να διακοπεί πλήρως η έκκριση του χυμού αυτού στο έντερο και να αποδείξει έτσι ότι η απορρόφηση του λίπους δεν πραγματοποιείται. Το εγχείρημα αποδεικνύεται πολύ δύσκολο. Χρησιμοποιεί ως πειραματόζωα σκυλιά, τα οποία συνήθως πέθαινουν αμέσως μετά τις επεμβάσεις. Σε σύνολο δεκαοκτώ πειραμάτων, μόνο τέσσερα ζώα επιζούν σε τέσσερα διαφορετικά πειράματα, για να πεθάνουν όμως μετά από λίγες μέρες, εξ αιτίας της μεγάλης απώλειας βάρους που είχαν και παρά την άφθονη χορήγηση μιας πλούσιας σε λίπος διατροφής, λόγω της ακόρεστης όρεξή τους. Ο Claude Bernard αφού εξετάζει ανατομικά τα πεθαμένα σκυλιά και αναλύει τη μορφή και τα «συστατικά» των κοπράνων τους, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η αιτία θανάτου είναι αδιαμφισβήτητα η αδυναμία απορρόφησης του λίπους και κατ’ επέκταση κατέληξε στον ουσιαστικό ρόλο του παγκρέατος στην πέψη των λιπών.

Η ανακάλυψη αυτή απέδειξε επί πλέον ότι η πέψη δεν περιορίζεται στο στομάχι αλλά συνεχίζεται στο λεπτό έντερο, και αποκάλυψε ένα μέχρι τότε μυστήριο: τα χυλοφόρα αγγεία είναι ο δρόμος απ’τον οποίο τα λίπη μπαίνουν στην κυκλοφορία. Η δουλειά του απετέλεσε όμως και ένα πολύπλευρο σημείο αναφοράς, καθώς ανέτρεψε τη μέχρι τότε θεωρία, που ήθελε κάθε λειτουργία να αντιστοιχεί σ’ ένα όργανο, και εισήγαγε την έννοια της λειτουργικής συνεργασίας μεταξύ οργάνων. Πώς προκαλείται η έκκριση παγκρεατικού υγρού την σωστή στιγμή είναι και αυτό μια καταπληκτική ιστορία που όμως δεν θα αναλύσουμε εδώ.

Η σταδιακή είσοδος της χημείας στον τομέα της βιολογίας, η ανακάλυψη των ενζύμων και η ταυτοποίηση των συστατικών των τροφών θα πραγματοποιηθεί στα μετέπειτα χρόνια, και θα επιτρέψει την κατανόηση των λεπτών μηχανισμών ρύθμισης της διαδικασίας πέψης. Μια χημική διεργασία, με συμμετοχή και συνεργασία πολλών οργάνων, που σκοπό έχει τη διάσπαση των μακρομοριακών συστατικών της τροφής σε βασικά μόρια, ώστε να επιτραπεί η απορρόφησή τους και μεταφορά τους σ’ όλο το σώμα σαν πηγή ενέργειας ή δομικών υλικών για τον οργανισμό.

Σχολιάστε το άρθρο

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.