Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Τα δώρα του Άη Βασίλη: μια ψυχολογική ματιά…

Ο Άγιος Βασίλης είναι μία από τις φιγούρες που συναντούμε σε πολλούς πολιτισμούς με διάφορες παραλλαγές. Έτσι εμφανίζεται ιδιαίτερα στον Χριστιανικό κόσμο, στην Ευρώπη και στην Αμερική, ενώ παρόμοιες μορφές του εμφανίζονται και στην Ασία.

Ο Άγιος Βασίλης, είτε ονομάζεται έτσι από τους Έλληνες, είτε Saint Nicolas, από τους Γερμανούς, είτε Santa Claus από τους Αγγλοσάξονες, αναφέρεται στην ίδια μορφή του γέροντα που μοιράζει δώρα στα παιδιά το βράδυ των Χριστουγέννων ή της Πρωτοχρονιάς. Μπορεί να έρχεται από την Καισάρεια, ή τη Λαπωνία, ή από αλλού…

Η επέκταση ενός φαινομένου πέρα από τα στενά όρια μιας συγκεκριμένης κουλτούρας μας βάζει πάντα να αναρωτηθούμε πάνω στο συμβολικό περιεχόμενο ενός προσώπου, ενός μύθου, ενός εθίμου.

Σήμερα έχει επικρατήσει με την εικόνα του γέροντα με τα μακριά γένια που φοράει άλλοτε κόκκινα κι άλλοτε πράσινα ρούχα και έρχεται από τα χιόνια πάνω σε έλκηθρο που το σέρνουν τάρανδοι. Η εικόνα αυτή πρωτοεμφανίζεται τον 19ο αιώνα στην Αγγλία και έχει επικρατήσει στον Δυτικό κόσμο. Έχει προηγηθεί το έθιμο της ανταλλαγής δώρων ήδη από τον 17ο αιώνα.

Ας δούμε όμως τα χαρακτηριστικά της μορφής: Κατ’αρχήν είναι άγιος. Αυτό σημαίνει ότι υπακούει στο λόγο του Θεού που δοξάζει και υπηρετεί.

Από την άλλη, η μορφή του γέροντα ανήκει σύμφωνα με τη Γιουγκιανή θεωρία σε ένα από τα πέντε βασικά αρχέτυπα. Τα αρχέτυπα είναι σύμβολα τα οποία φαίνονται να συνδέονται με τη φύση του ανθρώπου, καθώς δεν ορίζονται από πολιτιστικές και ιστορικές συντεταγμένες. Έτσι, βρίσκουμε πάντα σε κάθε πολιτισμό και κάθε ιστορική και κοινωνική στιγμή το ίδιο σύμβολο (αρχέτυπο) που διαθέτει το ίδιο νόημα.

Ανατρέχοντας στο αρχέτυπο του γέροντα του Γιουγκ, βλέπουμε ότι η μορφή αυτή συνδέεται με τη σοφία και τη γνώση. Προσφέρει παρηγοριά σε στιγμές που υπάρχουν διλήμματα, εμφανίζεται στα όνειρα…Συνήθως, ο σοφός γέροντας δίνει τη λύση σε ένα πρόβλημα, παρέχει μία συμβουλή. Είναι αρκετά γέρος ώστε να μην προκαλεί την αντιπαλότητα των νεαρών ανδρών, όπως μπορεί να συμβεί με την πατρική φιγούρα. Είναι ο καλός παπούλης. Οι παπούδες είναι συχνά καλύτεροι κι από γονείς χάρη στην απουσία του ασυνείδητου ανταγωνισμού που μπορεί οι τελευταίοι να εκφράζουν, ή να δέχονται από τα παιδιά τους (ιδίως όταν αυτά είναι του ίδιου φύλου). Η οιδιπόδεια προβληματική εμφανίζεται έτσι πολύ εξασθενημένη απέναντι στους παπούδες και τις γιαγιάδες.

Ακόμη, αναπαραστάσεις του Θεού, συχνά τον συμβολίζουν ως ώριμο άντρα προχωρημένης ηλικίας, ως έναν μεγάλο πατέρα (grand-père) του οποίου είμαστε εικόνα και ομοίωση…

Τα γηρατειά στο συλλογικό ασυνείδητο φαίνεται να είναι συνδεδεμένα με την ατόνηση της σεξουαλικότητας και επιθετικότητας καθώς συνδέονται με την α-σθένεια που σταδιακά οδηγεί στο θάνατο. Έτσι οι σχέσεις με τους γέροντες είναι συνήθως λιγότερο συγκρουσιακές από ό,τι με τους νεότερους.

Όμως ο Άγιος Βασίλης δεν φέρνει δώρα χωρίς κανένα αντάλλαγμα. ΄Οπως τονίζει ο Marcel Mauss στην έρευνά του για τη σημασία του δώρου στις αρχαϊκές κοινωνίες, αυτό έχει πάντα έναν χαρακτήρα ανταλλακτικό και βρίσκεται σε κάθε σφαίρα της ανθρώπινης εμπειρίας. Έτσι, σε πολιτικό επίπεδο, συνηθίζονται τα δώρα ανάμεσα στους ηγέτες διαφορετικών χωρών που στην πραγματικότητα προμηνύουν συμφωνίες μεταξύ των κρατών που υποστηρίζουν τα οφέλη των λαών τους.

Αλλά και στη θρησκευτική ζωή βλέπουμε δώρα προς τους θεούς ή τους αγίους, υπό τη μορφή ταμάτων και άλλων προσφορών. Δεν είναι τυχαία η παρουσία του αντί-δωρου στη δική μας θρησκεία, όπου οι πιστοί λαμβάνουν συμβολικά τη χάρη του Θεού.

Στην περίπτωση του Αγιοβασιλιάτικου δώρου, αυτό για να υπάρξει, πρέπει να είναι καλό το παιδί. Η καλωσύνη είναι ένα από τα προτάγματα του Χριστιανισμού και αφού ένας εκπρόσωπος εμφανίζεται για να φέρει ένα δώρο θα πρέπει ο αποδέκτης του να ακολουθεί αυτό τον δρόμο.

Ίσως μέσα από τέτοιες δοξασίες και εκφράσεις εδραιώνεται μέσα μας η δοξασία περί δικαίου κόσμου, την οποία έχει εκτενώς διερευνήσει η κοινωνική ψυχολογία. Πρόκειται για την πεποίθηση ότι αν κάποιος κάνει μία καλή πράξη τότε θα εισπράξει το όφελος από αυτή σε δεύτερο χρόνο.

Η δοξασία περί δικαίου κόσμου είναι βαθιά ριζωμένη στην κουλτούρα μας και έχει ανορθολογική βάση, είναι δηλαδή σαν το καλό που θα ρίξει κάποιος στο γυαλό να του επιστρέφεται από τον ουρανό για να τον ωφελήσει. Αν όμως δούμε γύρω μας, θα διαπιστώσουμε ότι αυτή η σχέση δεν είναι αληθής. Γιατί αν ήταν, τότε σίγουρα ο πλανήτης δεν θα κινδύνευε τόσο από την καταστροφή που έχει υποστεί και δεν θα υπήρχαν τόσες αδικίες.

Έτσι ο Άγιος Βασίλης ανταμείβει το παιδί που ακολουθεί τον δρόμο του Θεού. Η προσφορά δώρων όμως μέσα από αυτή τη διαδικασία ενέχει έντονα τελετουργικό χαρακτήρα. Παραπέμπει στα δώρα των Μάγων προς τον νεογέννητο Ιησού, όπου μέσα από αυτά είναι σα να χαρίζεται ο ίδιος ο Θεός στο βρέφος.

Στις ανθρώπινες καθημερινές σχέσεις τα δώρα εμφανίζονται ως επιβράβευση μιας καλής συνύπαρξης με τον άλλο, μία αναγνώριση της αξίας που έχει στη ζωή μας. Για τον Ελβετό ανθρωπολόγο Gérald Berthoud τα δώρα δημιουργούν, συγκρατούν και ενδυναμώνουν τους δεσμούς. Το δώρο κατέχει την κοινωνική του λειτουργία από την αρχή της εμφάνισης των ανθρώπινων κοινωνιών όταν ο πιο δυνατός και ικανός κυνηγός έφερνε στην κοινότητα το μεγάλο ζώο για να τραφούν τα μέλη. Ταυτόχρονα, αφιέρωναν στους θεούς διάφορα δώρα ώστε να τους εξευμενίζουν και να τους έχουν στο πλάι τους.

Οι γονείς αγοράζοντας δώρα στα μικρά παιδιά τους λένε ότι τα φέρνει ο Άγιος Βασίλης. Είναι γύρω στην ηλικία των 7-8 ετών τα παιδιά όταν αποκαλύπτουν την αλήθεια. Αυτό το ψέμα που είναι νομοποιημένο, αφού πρόκειται για έθιμο, φαίνεται να έχει ως στόχο την αναζήτηση του ιδεώδους και του φανταστικού, που όσο κι αν θέλουμε να είμαστε ορθολογικοί στην καθημερινότητά μας, μάλλον το έχουμε ανάγκη όλοι.

Όταν το παιδί καταλαβαίνει ότι δεν υπάρχει Άγιος Βασίλης, συνήθως δεν απογοητεύεται. Αντίθετα αισθάνεται περήφανο που μπαίνει περισσότερο στον κόσμο των μεγάλων γνωρίζοντας την αλήθεια. Έτσι, δεν είναι ωφέλιμο να διατηρούμε το ψέμα, όταν το παιδί καταλαβαίνει. Αντίθετα, θα πρέπει να αναζητήσουμε τι σημαίνει για εκείνο το αν τα δώρα τα φέρνει ο Άγιος Βασίλης ή ο γονιός.

Ο Άγιος Βασίλης πάντως αποτελεί μία ευκαιρία παλινδρόμησης και του ενήλικα στην εποχή της αθωότητας όπου τα σύνορα μεταξύ της φαντασίας και της πραγματικότητας δεν ήταν τόσο σαφή και καθορισμένα, όπου υπήρχε ακόμη χώρος για την εμφάνιση θαυμάτων. Αλλά ας μην πέφτουμε στην εξιδανίκευση εκείνης της περιόδου, γιατί μαζί με τις θετικές φιγούρες όπως ο Άη Βασίλης, οι νεράϊδες και τα ξωτικά, υπήρχαν ταυτόχρονα και άλλες όχι και τόσο ευχάριστες φιγούρες που προκαλούσαν φόβο και αγωνία…

Η Δήμητρα Σταύρου είναι ψυχολόγος-δραματοθεραπεύτρια και μπορείτε να μάθετε περισσότερα για τη δουλειά της εδώ και εδώ.

Σχολιάστε το άρθρο

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.