Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Η διεπιστημονικότητα στην τέχνη

» Έλεος να σε κυριέψει για το πλάσμα τούτο που ξεκόρμισε ένα πρωί από τους πιθήκους, γυμνό, ανυπεράσπιστο, χωρίς κέρατα και δόντια, μονάχα με μια σπiθα φωτιά στο μαλακό του το καύκαλο»
Νίκος Καζαντζάκης “Ασκητική”

 

 

Πριν από χιλιάδες χρόνια, μέσα από τη θαυμαστή διαδικασία της εξέλιξης του ανθρώπινου εγκεφάλου, ανέτειλε η πιο εντυπωσιακή έκφανση του φαινομένου της ζωής, η ανθρώπινη ευφυΐα. Η ικανότητα συστηματικής παρατήρησης των εμπειρικών φαινομένων, οι σύνθετες κοινωνικές, δομές, η ανάπτυξη του λόγου, η φαντασία, αλληλεπίδρασαν και συνέργησαν ώστε να δημιουργηθούν οι πρώτες πολιτισμικές σπίθες της ανθρωπότητας. Οι πρώτοι εγκέφαλοι σκέφθηκαν και επινόησαν, ενώ τα πρώτα εκείνα χέρια κόπιασαν και δημιούργησαν τα ευλογημένα ψήγματα πρωτόλειας τέχνης, επιστήμης και τεχνολογίας. Έκτοτε η τέχνη και η επιστήμη αποτελούν παγκόσμιες αξίες και συντροφεύουν τον άνθρωπο στην ιστορική πορεία της εξέλιξής του.

Η τέχνη υπηρέτησε την ανάγκη του ανθρώπου να εξοικειωθεί με το άγνωστο, να ερμηνεύσει τις υπαρξιακές του απορίες και αναζητήσεις, να γίνει ο ίδιος δημιουργός και να μεταδώσει την εμπειρία του από την ζωή. Τα πρώτα δείγματα τέχνης, τα οποία πιθανώς συνδέονταν με θρησκευτικές εκδηλώσεις και τελετές μαγείας, εμφανίσθηκαν κατά τους προϊστορικούς χρόνους. Οι προϊστορικοί άνθρωποι χρησιμοποίησαν χρωστικές ουσίες που προέρχονταν από μεταλλεύματα της περιοχής, ρητίνες, λευκώματα και άλλα υλικά, καθώς επίσης και διάφορα εργαλεία χάραξης.

Με την πάροδο των χρόνων η τέχνη εκτός από το θρησκευτικό και το λατρευτικό αίσθημα υπηρέτησε την πολιτική της επίδειξης δύναμης και πλούτου των κυβερνόντων, αλλά και την αισθητική ποιότητα και την ανάδειξη του ωραίου. Οι επιστημονικές και τεχνολογικές κατακτήσεις στήριξαν την δημιουργία έργων που παρέμειναν μέχρι σήμερα αξιοθαύμαστα και μνημειακά. Η τέχνη παρόλα αυτά θεωρήθηκε κοινό προϊόν της ανθρώπινης εργασίας και των διάφορων τεχνικών, που ίσως ήταν περισσότερο εκλεπτυσμένες, αλλά δεν διέφεραν ουσιαστικά από εκείνες του τεχνίτη. Γι αυτό και κατά την διάρκεια των αιώνων οι καλλιτέχνες δεν διαχωρίστηκαν ουσιαστικά από τούς τεχνίτες και τους χειρώνακτες. Εργάζονταν κατά ομάδες σε εργαστήρια, ενώ στα χρόνια του μεσαίωνα οργάνωσαν επαγγελματικές συντεχνίες.

Κατά την διάρκεια της Αναγέννησης, οι ιδιαίτερες συνθήκες που επικράτησαν στην Ευρώπη οδήγησαν στην εγκατάλειψη της συλλογικής δουλειάς των εργαστηρίων και απαίτησαν από τον καλλιτέχνη να επινοήσει πρωτότυπες “δημιουργικές συλλήψεις” , να γίνει “εφευρετικός”, να εκφράσει ιδεώδη και να δημιουργήσει “μοναδικά” έργα. Ο νέος ρόλος απαίτησε επίσης τον εμπλουτισμό των γνώσεών του και της επιστημονικής του κατάρτισης. Ο καλλιτέχνης εκτός από ζωγράφος και γλύπτης ήταν αρχιτέκτονας, μαθηματικός, γεωμέτρης, μηχανικός, ανατόμος, εφευρέτης, φιλόσοφος, ακαδημαϊκός κ.λπ. Οι Lorenzo Ghiberti, Leon Battista Alberti και Leonardo da Vinci, υποστήριξαν με πάθος ότι ο καλλιτέχνης όχι μόνο οφείλει να διαθέτει θεωρητικές γνώσεις αλλά πρέπει να είναι εξοικειωμένος με όλες τις ελεύθερες τέχνες. Μια πρώτη μορφή διεπιστημονικότητας, συγκεντρωμένη σε ατομικές προσωπικότητες, είχε εμφανιστεί στην τέχνη. Ο διανοούμενος καλλιτέχνης όμως, από την αναγέννηση και έπειτα, στηριζόταν και επιβίωνε από το σύστημα χορηγίας και πατρωνίας, της Εκκλησίας, των βασιλιάδων, των ηγεμόνων και των ευγενών, σύστημα το οποίο αργότερα έπαψε να υφίσταται.

Ο όγκος των νέων επιστημονικών γνώσεων και τεχνολογικών ανακαλύψεων και το σύνολο των κοινωνικών, πολιτικών, οικονομικών μετασχηματισμών οδήγησαν στη βιομηχανική επανάσταση (1780), κατά την οποία, για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, λύθηκαν τα δεσμά της παραγωγικής δύναμης των ανθρώπινων κοινωνιών, και μπόρεσαν να επιτύχουν συνεχή και γρήγορο πολλαπλασιασμό αγαθών και υπηρεσιών. Η βιομηχανική επανάσταση είχε σαν αποτέλεσμα την αστικοποίηση του 19ου αιώνα και την ανάδειξη του χάσματος μεταξύ θετικών και θεωρητικών επιστημών. Ο καλλιτέχνης οδηγήθηκε σε αδιέξοδα και καθιερώθηκε στη συνείδηση του κοινού με την εικόνα του μελαγχολικού μοναχικού δημιουργού. Μέχρι και τον 19ο αιώνα, απολάμβαναν την τέχνη μόνον οι λίγοι ισχυροί και προνομιούχοι, οι οποίοι την χρησιμοποιούσαν και ως εργαλείο διαμόρφωσης εντυπώσεων, δύναμης και εξουσίας. Ουσιαστικά ήταν αποκομμένη από την πραγματική ζωή και τον καθημερινό άνθρωπο και βρισκόταν μέσα στις πολυτελείς αίθουσες και τα σαλόνια των προνομιούχων. Εκφραζόταν μέσα από την μίμηση, και έδινε “έργα τέχνης” με υλική υπόσταση, βασισμένα στην αισθητηριακή εμπειρία της πλαστικότητας, της φόρμας, στα κριτήρια γούστου και στις απόψεις περί ωραίου. Η αξία τους αποτιμάτο πάντοτε σε μικρά ή μεγάλα οικονομικά μεγέθη της εποχής τους.

Στον εικοστό αιώνα, που ακολούθησε ο Marcel Duchamp ήταν ο πρώτος ο οποίος αμφισβήτησε αυτήν την λειτουργία του υλικού αντικειμένου ως έργου τέχνης και το αποκαθήλωσε από το βάθρο του, πιστεύοντας ότι τα αληθινά πράγματα μιας εποχής είναι αδύνατο να διατηρηθούν και η φύση τους δεν επιτρέπει να αποθηκευτούν στα μουσεία. Ο εικοστός αιώνας κυρίως, συνοδεύτηκε από νέες κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές και λοιπές αλλαγές και χαρακτηρίστηκε, από τη ραγδαία εξέλιξη της επιστήμης και της τεχνολογίας. Η τεχνολογική επανάσταση πήρε τη θέση της βιομηχανικής επανάστασης και τα αποτελέσματα της συσσωρεμένης επιστημονικής γνώσης, η οποία αυξήθηκε με γεωμετρική πρόοδο, ανέτρεψαν κάθε προσδοκία στους τομείς των εφαρμογών τους. Κυρίως οι επιστήμες της φυσικής, της ψυχολογίας και της φιλοσοφίας, επηρέασαν σημαντικά τους καλλιτέχνες της εποχής. Ιδιαίτερα μέσα από το κίνημα του φουτουρισμού, εκθειάστηκε η νέα βιομηχανική εποχή, η μηχανή και η τεχνολογία, η ταχύτητα, και ο ξέφρενος δυναμισμός των εργοστασίων.

Μια δεύτερη διεπιστημονική απόπειρα εμφανίστηκε με τα κινήματα του Κονστρουκτιβισμού και του Bauhaus. Ο Κονστρουκτιβισμός, υπηρετώντας τη σοβιετική επανάσταση, πρότεινε τη συνεργασία καλλιτεχνών, σχεδιαστών και μαστόρων προκειμένου να δημιουργηθούν έργα εφαρμοσμένης τέχνης. Ενώ στο Bauhaus διάφορες ειδικότητες τεχνιτών συνεργάζονταν μαζί με τους καλλιτέχνες, σε μια ισότιμη, εργασιακή και δημιουργική πλατφόρμα. Αρχιτέκτονες, ζωγράφοι, γλύπτες, διακοσμητές, υφαντουργοί, τυπογράφοι, χαράκτες, ξυλουργοί, αγγειοπλάστες κ.λ.π., σε μια κοινή προσπάθεια, για το «καθολικό έργο τέχνης” το οποίο οραματίστηκε ο Walter Gropius.

Μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα, το χάσμα ανάμεσα σε θετικές και ανθρωπιστικές επιστήμες διευρύνθηκε περισσότερο. Το κίνημα Fluxus, που αναπτύχθηκε κατά την δεκαετία του ’60, και επεδίωκε να γεφυρώσει την ζωή και την τέχνη, κατάφερε να προσεγγίσει πάλι τις νέες τεχνολογίες. Από τις δράσεις των Fluxus και μετά αρχίζει να εμφανίζεται πάλι μια κοινή πορεία για την τέχνη και τη επιστήμη.

Η τέχνη ανέκαθεν αντικατόπτριζε την κοινωνία, στο πλαίσιο της οποίας, κατά καιρούς δημιουργήθηκε. Η σημερινή εποχή συγκλονίζεται από ιστορικής σημασίας ανακατατάξεις στην τεχνολογία, στις κοινωνικές δομές και στις επιστήμες της ζωής. Στην αυγή των νέων τεχνολογιών και της ψηφιακής εποχής, η έκρηξη τον τομέα της πληροφορικής και ο καταιγισμός των ανακαλύψεων καθιστά αυτονόητο το γκρέμισμα των στεγανών και την κατάργηση των ορίων μεταξύ των επιστημών και της τέχνης. Αντίθετα οδηγεί στη δημιουργία επικοινωνιακών διαύλων, τη σύγκλιση και τη μεταξύ τους σύμπραξη. Στις μέρες μας οι νέες τεχνικές, τα νέα μέσα, οι σύγχρονες αντιλήψεις και τα σύγχρονα τεχνολογικά επιτεύγματα, είναι φυσικό να οδηγούν σε νέες προτάσεις της τέχνης. Οι καλλιτέχνες προτείνουν νεωτερισμούς και οδηγούν την αντιληπτικότητά μας σε άλλα μονοπάτια από αυτά που μέχρι τώρα βαδίζαμε. Προτείνουν έργα με φιλοσοφικές αναφορές, εννοιολογικές και σημειολογικές επισημάνσεις.

Τα νέα τεχνολογικά μέσα όπως video (σημαντικό καλλιτεχνικό μέσον έκφρασης από την δεκαετία του ’70), ψηφιακά πολυμέσα, διαστημική τεχνολογία, ολογραφήματα, τεχνικές προσομοίωσης, γενετική, ακτίνες laser, δίκτυα και διαδίκτυο, τηλεπαρουσία, τεχνητή νοημοσύνη, τεχνητή ζωή, ρομποτική, νανοτεχνολογία κ.λ.π. προσφέρουν ένα συναρπαστικό πεδίο δράσης και δημιουργίας. Κατά συνέπεια αλλάζουν όλα όσα γνωρίζαμε μέχρι τώρα για την τέχνη αλλά και για τον ίδιο τον καλλιτέχνη, που εγκαταλείπει την ρομαντική, μυθοποιημένη εικόνα της μοναχικότητας και επιλέγει την ομαδική δημιουργία.

Νέα κινήματα και τάσεις εμφανίστηκαν από την τελευταία δεκαετία του 20ου αιώνα. Καλλιτέχνες οι οποίοι χρησιμοποιώντας όλα τα μέσα που προαναφέρθηκαν, σε μια τρίτη διεπιστημονική σύμπραξη, εκφράζουν και σχολιάζουν τις αναζητήσεις, τους στοχασμούς, τους προβληματισμούς και τα άγχη του σύγχρονου ανθρώπου. Μερικά από τα κυριότερα είδη είναι η Computer Art, Cyberarts, Digital Art, Electronic Art, Internet Art, New Media Art, Telematic Art, Transgenic Art και Bio Art.


 

Η Καίτη Χαλιορή είναι καλλιτέχνης νέων μέσων (new media artist). Αρχικά σπούδασε δημόσιες σχέσεις στο Saint George College, Αθήνα και κατόπιν Fine Arts & Technology στο Middlesex University of England / AKTO. Ασχολείται με διεπιστημονική και ακτιβιστική τέχνη. Το τελευταίο της έργο “World Water Museum” installation πραγματεύεται το τεράστιο ανθρωπιστικό πρόβλημα της λειψυδρίας. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα. Περισσότερες πληροφορίες για το έργο της θα βρείτε στην ιστοσελίδα της.

 

Σχολιάστε το άρθρο

  • Μίνα Καραγιάννη

    Πολυ ωραια η ιστορικη αναδρομη στην πορεια της Τεχνης!!
    Ευχαριστη η χρηση αποσπασματος του Καζαντζακη. Ειναι γνωστη η αγαπη σου στο εργο του.
    Η διεπιστημονικοτητα ειναι απο τα πολλα καλα που μαΣ κληροδοτησαν οι επιστημονεΣ τον εικοστο αιωνα. Αυτον τον καιρο η Επιστημη και η ερευνα κατασπαρασσονται απο τιΣ συνεπειεΣ τραγικων πολιτικων. Η Τεχνη-κατα την ταπεινη μου γνωμη- εγινε πλουσιοτερη και πιο αληθινη μεσω της διεπιστημονικοτητας. Ας ειναι αυτη που θα μας λυτρωσει.
    Ευχαριστω

  • Keti Haliori

    Ευχαριστώ πολύ για τα καλά σας λόγια,
    Είναι η εποχή της αμφισβήτησης των πάντων. Δεν ξέρω αν η τέχνη είναι τόσο αθώα ώστε να καταφέρει να αποτελέσει μια επιθετική δύναμη ξεκάθαρη και άξια εμπιστοσύνης. Ο Καζαντζάκης μου προσφέρει πνευματική λύτρωση και γι αυτό θα ξαναχρησιμοποιήσω δικά του λόγια :
    ‘’Και ποια είναι η πιο αψηλή εντολή; Ν’ αρνηθείς όλες τις παρηγοριές-θεούς, πατρίδες, ηθικές, αλήθειες – ν’ απομείνεις μόνος και ν’ αρχίσεις να πλάθεις εσύ, με μοναχά τη δύναμή σου, έναν κόσμο που να μην ντροπιάζει την καρδιά σου… Ποια ‘ναι η πιο αντρίκια χαρά; Ν’ αναλαβαίνεις την πάσα ευθύνη’’.

  • Μίνα Καραγιάννη

    Η Τέχνη είναι έργο ανθρώπων, άρα, σέρνει και τις αξίες τους.
    Το τι περιμένει ο καθένας μας από αυτήν είναι μάλλον ζήτημα προσωπικής ανάγκης.
    Καλή επιτυχία στο Booze!!

    Ευχαριστώ

  • Pingback: W(omen) A(rtists) and I(information) T(echnology) — People & Ideas

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.