Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Πλάτωνος Φαίδων ή περί ψυχής

Οι διάλογοι του Πλάτωνα (εκτός εξαιρέσεων όπως η Απολογία, το Συμπόσιον, οι Νόμοι, η Πολιτεία) τιτλοφορούνται από το όνομα του δεύτερου κύριου προσώπου, μετά τον Σωκράτη, που παίρνει μέρος στο διάλογο. Ο Φαίδων ήταν ένας από τον στενό κύκλο των μαθητών του Σωκράτη, αυτών που πέρασαν μαζί του στη φυλακή την τελευταία μέρα της ζωής του και παραστάθηκαν στον θάνατό του. Όλος ο διάλογος είναι αφήγηση του Φαίδωνα προς έναν άλλο φίλο τους, που δεν ήταν παρών εκείνη την ημέρα.

Ο Σωκράτης, μετά την καταδίκη του, είχε μείνει ένα μήνα στη φυλακή κι αυτή είναι η μέρα που η εκτέλεσή του θα πραγματοποιηθεί. Έρχονται λοιπόν πρωί-πρωί, όπως κάθε μέρα, οι φίλοι του. Και για τι άλλο θα ήταν πιο ταιριαστό να κουβεντιάσουν μια τέτοια μέρα αν όχι για το θάνατο;

Τίθεται εν πρώτοις το θέμα της αυτοκτονίας. Η αυτοκτονία κατά τον Σωκράτη, δεν επιτρέπεται. Γιατί, όπως λέει, είμαστε κτήμα των θεών. Οι θεοί όρισαν το σώμα μας ως φυλακή, φρουρά της ψυχής και δεν πρέπει να δραπετεύουμε μόνοι μας απ’ αυτή τη φρούρηση, παρά μόνο όταν οι θεοί το επιτρέψουν. Από την άλλη όμως, ο πραγματικός φιλόσοφος, ο άνθρωπος που προσπάθησε σε όλη του τη ζωή να πραγματώσει το νόημά της, φροντίζοντας για την ψυχή και όχι για το σώμα, δεν αντικρίζει το θάνατο, όπως οι πολλοί, σαν συμφορά.

Η συζήτηση μετατίθεται τώρα στο αν η ψυχή είναι αθάνατη ή όχι. Ακράδαντη είναι η πίστη του Σωκράτη στην αθανασία της ψυχής, την οποία ταυτίζει με τη ζωή. Υποστηρίζει ότι όπως ισχύει ο νόμος των αντιθέτων, δηλαδή ότι στο κάθε τι υπάρχει το αντίθετό του, στο θερμό το ψυχρό, στο ισχυρό το ασθενές, στο μεγάλο το μικρό και το ένα γίνεται από το άλλο, έτσι και στον θάνατο είναι ανάγκη να υπάρχει το αντίθετο, η ζωή και το ένα να γίνεται από το άλλο. Διαφορετικά, λέει, αν υπήρχε μόνο ευθύγραμμη κίνηση και όλα κατέληγαν στον θάνατο, κάποια μέρα θα έπαυε να υπάρχει ζωή.

Μια δεύτερη απόδειξη για την αθανασία και την προΰπαρξη της ψυχής είναι η θεωρία του για τη μάθηση. Κατά τον Σωκράτη, η μάθηση είναι ανάμνηση. (Μια εξαιρετική απόδειξη της θεωρίας αυτής βρίσκεται σ’ έναν άλλο πλατωνικό διάλογο, τον Μένωνα). Άρα, για να θυμάται η ψυχή σημαίνει ότι κάπου υπήρχε προηγουμένως, όπου έμαθε αυτά που θυμάται. Η συζήτηση γύρω από το θέμα της ψυχής και του θανάτου συνεχίζεται όλη μέρα.

Και σαν έμπρακτη απόδειξη της πίστης του Σωκράτη στην αθανασία της ψυχής, έρχεται η περιγραφή των τελευταίων του στιγμών. Λούζεται, για να μην ταλαιπωρήσει, λέει, τις γυναίκες να λούζουν το νεκρό του κορμί. Όταν ο Κρίτωνας τον ρωτάει πώς θέλει να τον θάψουν, γέλασε λέγοντας πως φαίνεται ότι δεν τους έχει πείσει ότι ο νεκρός που θα δουν μπροστά τους δεν θα είναι αυτός ο ίδιος. Οι φίλοι του δεν μπορούν να κρατήσουν τα δάκρυά τους, αλλά εκείνος ατάραχος τους μαλώνει, λέγοντας ότι γι’ αυτό έδιωξε τις γυναίκες, για να μη διαταράξουν με τα κλάματά τους την ησυχία που πρέπει να επικρατεί την ώρα του θανάτου. Με την ίδια αταραξία παίρνει το ποτήρι με το τριμμένο κώνειο και πριν το πιει κάνει σπονδή ευχόμενος «να είναι καλότυχη η μετοίκησή του προς τα εκεί», μ’ άλλα λόγια καλοτάξιδη η ψυχή του. Η παγωνιά του θανάτου απλώνεται σιγά-σιγά από τα πόδια προς τα πάνω. Τελευταία του λόγια ήταν μια υπενθύμιση στον Κρίτωνα, για έναν κόκορα που χρωστάνε να θυσιάσουν στον Ασκληπιό.

Ποτέ ίσως δεν υπήρξε παρόμοια ταύτιση λόγων και έργων, όση φαίνεται να δείχνει ο Σωκράτης στον υπέροχο αυτό διάλογο. Ή μήπως άραγε η μεγάλη αγάπη του μαθητή για το δάσκαλο και η απαράμιλλη λογοτεχνική του ικανότητα μας δίνει αυτό το αξεπέραστο σε ύφος και περιεχόμενο κείμενο;

 

Σημ. Ολόκληρος ο διάλογος σε μετάφραση υπάρχει στη διεύθυνση http://phaidon-platonos.blogspot.com. Επίσης μια διεύθυνση με πολλά αρχαία κείμενα, στο πρωτότυπο ή/και σε μετάφραση είναι εδώ

Σχολιάστε το άρθρο

  • Λητώ Σεϊζάνη

    Αν και δεν είμαι ειδήμων ούτε στα θρησκευτικά ούτε στα φιλοσοφικά, βρίσκω τουλάχιστον ότι στο θέμα της αυτοκτονίας ταυτίζεται με τη χριστιανική άποψη.

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Εμένα πάλι με κέντρισε το ότι «η μάθηση είναι ανάμνηση».
    Εφόσον η ψυχή είναι αθάνατη, τι αξία δίνει ο Σωκράτης στο σώμα; Δείχνει να μην φοβάται το θάνατο. Αυτό μας συμβουλεύει να κάνουμε; Πώς να το επιτύχουμε; μέσω της φιλοσοφίας;

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Η απάντηση της Αναγνώστριας

    Διάβασα τα σχόλιά σας στο κείμενο για τον «Φαίδωνα» και έχω να πω τα εξής:

    Για τη Λητώ: Ναι, στο θέμα της αυτοκτονίας, όπως άλλωστε και σε πολλά άλλα θέματα, η σωκρατική φιλοσοφία συμπίπτει με τη χριστιανική διδασκαλία.

    Για τη Φαίδρα: Σχετικά με το θέμα της μάθησης ως ανάμνησης υπάρχει ένα πολύ ωραίο παράδειγμα στο διάλογο «Μένων», όπου ο Σωκράτης ερωτώντας μόνο, χωρίς να διδάσκει τίποτα, κατορθώνει ώστε ένας αμόρφωτος δούλος να λύσει ένα μαθηματικό πρόβλημα, συγκεκριμένα το διπλασιασμό του τετραγώνου. Νομίζω οι μαθηματικοί γνωρίζουν το σχετικό απόσπασμα.

    Όσο αφορά το σώμα, παρετυμολογώντας το από το «σήμα=τάφος» το θεωρεί τάφο της ψυχής, γι’ αυτό και το θάνατο τον θεωρεί ως απελευθέρωση της ψυχής. Παρ’ όλα αυτά καθόλου δεν περιφρονεί το σώμα, όπως μπορούμε να δούμε στο «Συμπόσιο» αλλά και σε άλλους διαλόγους.

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.