Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Απλή αγάπη ή απλός ανθρωπομορφισμός;

Αφορμή για αυτό το άρθρο αποτέλεσε μια σειρά φωτογραφιών που εμφανίζουν ένα χελιδόνι να προσπαθεί να συνεφέρει ένα άλλο χελιδόνι που μόλις έχει πεθάνει. Αν θεωρήσουμε ότι το περιστατικό αυτό δεν αποτελεί κάποιο τέχνασμα από τον φωτογράφο, θα ήθελα να παρουσιάσω δύο διαφορετικές ερμηνείες, για τις οποίες επιτρέψτε μου να μην πάρω θέση, αλλά να βγάλετε μόνοι σας  συμπεράσματα.

Για αρχή, να ξεκαθαρίσω τη διαφωνία μου (μόνο εδώ θα πάρω θέση) με τον τρόπο παρουσίασης του περιστατικού. Επιχειρείται, λοιπόν, μέσω της δραματοποίησης, μία ταύτιση των ανθρώπινων αισθημάτων της θλίψης και της απώλειας ενός αγαπημένου μας ατόμου με αυτά που πιθανώς να αισθάνεται εκείνη τη στιγμή το χελιδόνι. Αυτό καλείται ανθρωπομορφισμός, συσχέτιση δηλαδή των ανθρώπινων αισθημάτων, όπως αγάπη, θυμός, φόβος κλπ, με αυτά των ζώων. Ο δραματοποιημένος ανθρωπομορφισμός είναι απορριπτέος από την επιστήμη, μπορεί όμως να φανεί χρήσιμος στην ηθολογία και τις νευροεπιστήμες όταν η ανθρωπομορφική γλώσσα δεν προεξοφλεί ότι βλέπουμε τα πράγματα από τη σκοπιά του ζώου. Έτσι καθίσταται ένα πολύτιμο εργαλείο ώστε να «μεταφραστεί» και να γίνει προσβάσιμη η ζωική συμπεριφορά στους ανθρώπους.


Θεώρησα πολύ σημαντική την παραπάνω διευκρίνιση, ώστε τώρα να ασχοληθούμε απρόσκοπτα με το κυρίως θέμα. Πώς λοιπόν θα μπορούσε να εξηγηθεί αυτή η συμπεριφορά του χελιδονιού;

Πρώτη εξήγηση είναι ότι όντως το χελιδόνι αυτό νιώθει «θλίψη» και προσπαθεί να επαναφέρει στη ζωή το άλλο χελιδόνι. Η «θλίψη» και η μη αποδοχή του θανάτου ενός άλλου ζώου έχει παρατηρηθεί σε ζώα, κυρίως βέβαια σε θηλαστικά, ιδίως σε αυτά που ζουν σε ομάδες. Παραδείγματα αποτελούν αρκετά είδη πρωτευόντων, καθώς επίσης και οι ελέφαντες και τα κητώδη όπως τα δελφίνια και οι φάλαινες.

Ιταλοί ερευνητές παρατήρησαν στον Αμβρακικό κόλπο  ένα ρινοδέλφινο να προσπαθεί να επαναφέρει το νεκρό παιδί του στη ζωή, σπρώχνοντάς το προς την επιφάνεια. Από την άλλη βέβαια, σε μία παρόμοια περίπτωση, όπου ένα νεαρό άτομο εμφάνιζε δυσκολία στην κολύμβηση και αργοπέθαινε, ενώ όσο ζούσε υποβοηθείτο από τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας ώστε να έρχεται στην επιφάνεια και να αναπνέει, μόλις πέθανε η ομάδα απλά το αποδέχτηκε και συνέχισε την πορεία της. Οι αντικρουόμενες αυτές συμπεριφορές αποτυπώνουν έντονα ότι η μελέτη γύρω από το αίσθημα της «θλίψης» στα ζώα  είναι ακόμα σε εμβρυικό στάδιο.

Τα θηλαστικά όμως εμφανίζουν πολλές ιδιαιτερότητες σε σχέση με άλλα ζώα. Μία  από αυτές είναι ο εγκέφαλός τους. Έτσι, γενικεύοντας επικίνδυνα βέβαια, θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτά συνήθως εκδηλώνουν πιο «εξεζητημένες»  συμπεριφορές συγκριτικά με άλλα ζώα. Έτσι, παρ’όλο που τα πουλιά, για να ξαναγυρίσουμε στα χελιδόνια, δεν εμφανίζουν κάποιους νευρώνες (von Economo) που θεωρείται ότι σχετίζονται με την ύπαρξη συναίσθησης, συναισθημάτων και κοινωνικής συλλογιστικής, υπάρχουν και εκεί παραδείγματα «θλίψης». Συγκεκριμένα, ο πολύ σπουδαίος ηθολόγος Konrad Lorenz είχε παρομοιάσει τη συμπεριφορά μιας χήνας που είχε πεθάνει το ταίρι της με τη θλίψη που εμφανίζουν τα μικρά παιδιά. Για άλλη μία φορά τα στοιχεία δεν είναι πολλά και πιθανώς να είναι αντικρουόμενα.

Δυστυχώς και για τη δεύτερη εξήγηση θα χρειαστεί να πορευτούμε με αρκετές εικασίες παρεμβαλλόμενες μεταξύ των γεγονότων. Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε, κρίνοντας από τις φωτογραφίες και μόνο, ότι το χελιδόνι αυτό δεν προσπαθεί να συνεφέρει αλλά να ζευγαρώσει με το τραυματισμένο/ημιθανές χελιδόνι. Πιθανότατα να αποτελεί ένα ανώριμο άτομο, που προσπαθεί για πρώτη φορά να ζευγαρώσει και έχει επενδύσει αρκετά στην αναπαραγωγή με το συγκεκριμένο πουλί. Πρέπει να ανατρέξουμε στη βιολογία του είδους για να κατανοήσουμε τι σημαίνει αυτή η επένδυση.

Κατά τη μετανάστευση πρώτα καταφθάνουν τα αρσενικά χελιδόνια, τα οποία επιλέγουν μία περιοχή φωλεοποίησης απ’ όπου διαφημίζουν την ποιότητά τους στα θηλυκά. Συγκεκριμένα, για να διαφημιστούν, κάνουν έναν κυκλικό χορό κατά τον οποίο επιδεικνύουν τα φτερά της ουράς τους. Μεγαλύτερα φτερά ουράς, αλλά και εντονότερα λευκά σημάδια σε αυτήν, είναι ενδεικτικά ενός υγιούς και εύρωστου ατόμου και συνεπώς προτιμώνται από τα θηλυκά.

Εκτός της επιλογής, υπάρχει και το κόστος χτισίματος, ή επισκευής εάν ήδη υπάρχει, της φωλιάς, καθώς και η υπεράσπιση αυτής, διότι τα χελιδόνια εκδηλώνουν χωροκρατική συμπεριφορά. Αφ’ότου εδραιωθεί ένα ζευγάρι διατηρείται εφ’όρου ζωής, πράγμα όχι τόσο σπάνιο στα πτηνά. Έτσι, τα χελιδόνια θεωρούνται μονογαμικά πουλιά. Στην πραγματικότητα όμως υπάρχει έντονο το στοιχείο της απιστίας, έτσι σε γενετικό επίπεδο είναι στην πραγματικότητα πολυγαμικά. Άρα εδώ μπαίνει ένα ακόμα κόστος, το οποίο αφορά τη φύλαξη του θηλυκού, ώστε να μην γονιμοποιηθεί από ένα άλλο αρσενικό.

Επομένως, είναι αρκετά σαφές το πόση ενέργεια και χρόνο έχει επενδύσει ένα αρσενικό χελιδόνι στην ανεύρεση και το ζευγάρωμα με ένα θηλυκό άτομο του είδους του, ώστε να είναι πιθανό να «τυφλωθεί» από το ότι αυτό πλέον είναι μελλοθάνατο, ενώ πριν από λίγο ήταν μία ορμονική και φερομονική βόμβα που το καλούσε σε συνεύρεση. Αυτό που αναφέρω είναι μία εικασία, αλλά για θυμηθείτε πόσο αλλόκοτο είναι ένα πουλί-μητέρα να ταΐζει το πολλαπλάσιο σε μέγεθος «απόγονο» κούκο που έχει σκοτώσει τους πραγματικούς απογόνους του…

Κλείνοντας, να επαναλάβω ότι αυτές είναι οι εξηγήσεις που μπορώ να δώσω συνδυάζοντας βιολογικά δεδομένα, αλλά και αρκετές εικασίες. Ο καθένας ας το ερμηνεύσει όπως του ταιριάζει καλύτερα, τουλάχιστον έως ότου έρθει ο καιρός που ο τομέας της μελέτης της συμπεριφοράς των ζώων θα μπορεί να μας δώσει ξεκάθαρα συμπεράσματα.

Σχολιάστε το άρθρο

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Πολύ ωραία τα εξήγησες Biologion.
    «το περιστατικό αυτό δεν αποτελεί κάποιο τέχνασμα από τον φωτογράφο»: την ώρα και ημερομηνία λήψης δεν μπορούσε να βάλει ο φωτογράφος…
    Ευκαιρία ήταν να ξαναδιαβάσω το επίσης πολύ ενδιαφέρον σου άρθρο «Η «μαφία» της φύσης»

  • Σε ευχαριστώ Φαίδρα! Δυστυχώς όπως αναφέρω και στο κείμενο, υπάρχει και αρκετή εικασία και φαντασία, γιατί αν και από πολλά χρόνια πριν οι άνθρωποι παρατηρούσαν τη συμπεριφορά των ζώων, η «επιστημονοποίηση» της ηθολογίας άργησε σχετικά να έρθει.

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.