Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Πορτραίτα επιστημόνων: Δρ Γιάννης Μανέτας

Haeckel_Siphoneae_detail

Ο Γιάννης Μανέτας είναι καθηγητής Φυσιολογίας Φυτών στο τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών. Ως εκ της θέσεώς του, ασχολήθηκε με την εκπαίδευση, την έρευνα, τη συγγραφή και τη συστηματική αποφυγή της πανεπιστημιακής γραφειοκρατίας, αρνούμενος κάθε διοικητική θέση. Καθοδήγησε γύρω στις δεκαπέντε διδακτορικές διατριβές, οι περισσότεροι κάτοχοι των οποίων εργάζονται σήμερα σε Πανεπιστήμια και Ερευνητικά Κέντρα. Θεωρεί ως σημαντικό του επίτευγμα ότι με πολλούς από τους στενούς μαθητές του έγινε φίλος ες αεί. Στη σταδιοδρομία του άλλαξε αρκετά ερευνητικά αντικείμενα (βιοσύνθεση χλωροφύλλης, ρύθμιση φωτοσυνθετικών ενζύμων, επιπτώσεις της υπεριώδους-β ακτινοβολίας, ρόλος των τριχών στα φύλλα, χημική άμυνα, ρύθμιση της ροής ηλεκτρονίων στη φωτοσυνθετική αλυσίδα και μερικά άλλα). Παρ’ όλον ότι τα αγάπησε όλα με πάθος, δεν κατάφερε να μείνει πιστός σε κανένα για πάνω από μερικά χρόνια, κυρίως επειδή αντελήφθη ότι του ταίριαζε περισσότερο μία ολιστική αντιμετώπιση της Βιολογίας των Φυτών παρά η υπερβολική εξειδίκευση. Θέμα γούστου. Ελπίζει να προλάβει να εγκαταλείψει από μόνος του και τα τρέχοντα ερευνητικά του πεδία, δηλαδή τους λόγους της ερυθρότητας μερικών φύλλων και τη φωτοσύνθεση των μη φωτοσυνθετικών οργάνων.

Πρόσφατα, σε μία προσπάθεια να απελευθερωθεί επί τέλους από τη στερεότυπη γλώσσα των επιστημονικών εργασιών, έγραψε ένα βιβλίο που απευθύνεται στο ευρύ κοινό (Τι θα έβλεπε η Αλίκη στη χώρα των Φυτών. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2010). Το κοινό θα γίνει ευρύτερο, δεδομένου ότι η Αλίκη εκδόθηκε και στα Αγγλικά (Alice in the land of Plants. Biology of Plants and their importance for planet Earth. Springer, 2012). Βρίσκοντας την επιστημονική εκλαΐκευση ενδιαφέρουσα και διασκεδαστική, πήρε φόρα και ετοιμάζεται φέτος να εκδώσει και ένα δεύτερο βιβλίο, πάλι από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Τα τελευταία τρία χρόνια, ως προετοιμασία για την επικείμενη αφυπηρέτηση, προσπαθεί να υλοποιήσει ένα παλιό όνειρο και να γίνει ερασιτέχνης κηπουρός.

Τέλος, θεωρεί την πρόσκληση τoυ People & Ideas για μία συνέντευξη ως ευκαιρία παρουσίασης ενός βιογραφικού με βάση το οποίο ίσως να μην είχε εκλεγεί καθηγητής και να μην είχε αποσπάσει ερευνητικά προγράμματα.

- Γιατί είστε σ’ αυτόν τον τομέα;

Αν εννοείτε τις επιστήμες γενικότερα, πιστεύω ότι στην κρίσιμη παιδική και εφηβική ηλικία επέτρεψα να με επηρεάσουν δάσκαλοι και άτομα του οικογενειακού ή φιλικού περιβάλλοντος με ανάλογες ανησυχίες, όχι αναγκαστικά και με ανάλογες σπουδές. Για τη Βιολογία όμως, όσο και αν προσπαθώ να βρω ορθολογική αιτία, πάντα καταλήγω στη σύμπτωση. Μεταξύ άλλων, θυμάμαι και το εξής επεισόδιο, του οποίου θα υποστείτε την αφήγηση. Πρέπει να ήταν το 1965 ή 1966, όταν στο θερινό σινεμά ‘Ηλέκτρα’ στην Πατησίων πρόβαλαν ένα ντοκιμαντέρ του Κουστώ για την εξερεύνηση των βυθών, με όλους εκείνους τους παράξενους και πρωτόγνωρους οργανισμούς. Βρήκα μία θέση μέσα στο σκοτάδι, για να ακούσω σε λίγο τον διπλανό μου κύριο να μονολογεί με θαυμασμό «κοίτα ρε κίναιδε τι θαύματα υπάρχουν«. (Εν τάξει, δεν το είπε ακριβώς έτσι, αλλά ας μη γίνομαι πολύ προκλητικός). Με την άκρη του ματιού μου αναγνώρισα έναν από τους αγαπημένους μου δασκάλους στο φροντιστήριο. Ντάνης το όνομά του και μαθηματικός κατά την ειδίκευση. Μπορεί και να μην ερρίφθη τότε ο κύβος, ωστόσο για να το θυμάμαι ακόμη καθαρά, πρέπει να με επηρέασε. Την άλλη μέρα αγόρασα κάποια σχετικά βιβλία. Καλή του ώρα.

- Ποιο μεγάλο ερώτημα του κλάδου σας που έχει απαντηθεί, ξεχωρίζετε;

Αν παρέμενα αυστηρά στον κλάδο της Βιολογίας των Φυτών, θα έλεγα ότι ένα σημαντικό επίτευγμα αφορά εκείνα τα δεδομένα που έκαναν να αναδυθεί, ως νέο επιστημονικό παράδειγμα, η άποψη ότι τα φυτά αντιλαμβάνονται και μετρούν κάποιες ζωτικές γι’ αυτά περιβαλλοντικές παραμέτρους, επεξεργάζονται τα, πολλές φορές, αντικρουόμενα σήματα και λαμβάνουν εύστοχες αποφάσεις για αλλαγή της συμπεριφοράς τους. Δηλαδή επιδίδονται σε ευφυείς αντιδράσεις με προσαρμοστική αξία. Αναμφίβολα όμως, εκείνο που σημάδεψε τη Βιολογία όλων των οργανισμών, είναι η διευκρίνιση της δομής και λειτουργίας του DNA, και ό,τι επακολούθησε. Το δηλώνω παρ’ όλον ότι ποτέ δεν ασχολήθηκα ερευνητικά με τη Μοριακή Βιολογία. Το δηλώνω επίσης παρ’ ότι δυσφορώ με την επικοινωνιακή τακτική του εφαρμοσμένου τομέα της Μοριακής Βιολογίας, την άμετρη αισιοδοξία ότι το ράβε-ξήλωνε των γονιδίων θα λύσει όλα τα προβλήματα, τον κομπασμό των Βιοτεχνολόγων, το πατεντάρισμα και την εμπορική εκμετάλλευση της Φύσης. Ωστόσο, η συγκεκριμένη ανακάλυψη έβαλε σε κάποια τάξη τα φλέγοντα θέματα των μηχανισμών της κληρονομικότητας, του ξεδιπλώματος των αναπτυξιακών προγραμμάτων και της εξέλιξης των οργανισμών. Ξεχωρίζω λοιπόν και τη θετική, τονίζοντας συγχρόνως και την αρνητική πλευρά του. Είναι και οι δύο σημαντικότατες.

 – Κάποιο που παραμένει άγνωστο;

Επιτρέψτε μου να παραμείνω και πάλι σε ένα γενικό πλαίσιο. Ο φυσικός Erwin Schrodinger, προσπαθώντας να ορίσει τι είναι η «Ζωή», κατάληξε να γράψει ένα ολόκληρο βιβλίο (What is Life, 1944). Ακόμη και σήμερα, αν αναζητήσετε στο google ένα συνοπτικό και περιεκτικό ορισμό της «Ζωής», θα οδηγηθείτε σε μία σειρά συνεδρίων που έγιναν με αυτό ως μοναδικό θέμα. Καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι ο ικανοποιητικότερος ορισμός είναι περιφραστικός, κατ’ ουσίαν ένας μακροσκελής κατάλογος των χαρακτηριστικών της ζωής. Για το μήκος του καταλόγου οι Βιολόγοι ερίζουν. Σε πείσμα λοιπόν της αναμφισβήτητης και επαναστατικής επιστημονικής προόδου, και της εύλογης πεποίθησης ότι σταδιακά προσεγγίζουμε την αλήθεια των πραγμάτων, ο συνοπτικός ορισμός της ζωής μας διαφεύγει. Και αυτό σημαίνει ότι αγνοούμε ακόμη και τα βασικά. Δεν πρόκειται λοιπόν να πλήξουμε διότι, όπως είπε και ο Ηράκλειτος, «Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί«.

- Ποια είναι η πιο έντονη στιγμή της καριέρας σας;

Οι σπάνιες εκείνες στιγμές που το αποτέλεσμα ενός πειράματος δεν επιβεβαιώνει την αρχική υπόθεση. Οι στιγμές που η ευχάριστη καθημερινή ερευνητική ρουτίνα μετατρέπεται σε προκλητικό αστυνομικό αίνιγμα. Όπως τότε που η αυξημένη υπεριώδης-Β ακτινοβολία, αν και γενικώς «βλαβερή», βρέθηκε αναπάντεχα να ευνοεί μερικά Μεσογειακά φυτά, βελτιώνοντας την αντοχή τους στη θερινή ξηρασία και την αναπαραγωγική τους επιτυχία.

 – Η καλύτερη ιδέα που είχατε ποτέ;

Στον ερευνητικό τομέα, οι πιο γόνιμες ιδέες αποδεικνύονται εκείνες που αναδύονται όταν κανείς εγκαταλείπει τα καθιερωμένα του στενού του επιστημονικού πεδίου (που το γνωρίζει καλά) και περιπλανιέται σε άγνωστα νερά. Για χρόνια, η επιστημονική κοινότητα των Φυσιολόγων (μαζί και εγώ) θεωρούσε ότι η ερυθρότητα μερικών φύλλων (που οφείλεται στη συσσώρευση ανθοκυανινών στην επιδερμίδα τους) λειτουργεί ως αντηλιακό, προστατεύοντας τη φωτοσυνθετική συσκευή από το υπερβολικό φως. Η υπόθεση ήταν εύλογη, ταίριαζε με τη θεωρία της φωτοαναστολής και είχε μεγάλη απήχηση. Ωστόσο, πολλά πειραματικά δεδομένα αρνιόντουσαν να την επαληθεύσουν. Αναρωτήθηκα τότε πώς θα προσέγγιζε το θέμα ένας Οικολόγος, εξειδικευμένος στη θεωρία των σημάτων. Μελέτησα λοιπόν για να εξοικειωθώ με τη δική του αντιμετώπιση και να επινοήσω σχετικά πειράματα. Τότε απεδείχθη ότι η ερυθρότητα αποτελεί οπτικό σήμα που υποδεικνύει στα φυλλοφάγα έντομα ότι το κόκκινο φύλλο είναι ακατάλληλο προς βρώσιν.

- Ποιο ερώτημα σας ταλαιπωρεί;

Γιατί άργησα τόσο να ασχοληθώ με την επιστημονική εκλαΐκευση; Το να προσπαθεί κανείς να ενημερώσει το ευρύ κοινό σε επιστημονικά θέματα με τρόπο προσιτό, αποτελεί μία εξαιρετική διανοητική εξάσκηση. Ένα επί πλέον παιχνίδι. Με το οποίο συνδέεσαι και πάλι με παλιούς φίλους και αποκτάς νέους.

 – Τι σημαίνει έρευνα για σας με τρεις μόνο λέξεις;

Ως διαδικασία, η έρευνα σημαίνει παιχνίδι. Διότι υπακούει σε κανόνες, απαιτεί συγκέντρωση και κόπο, προκαλεί ασυγκράτητο ενδιαφέρον και έχει αβέβαιη κατάληξη, που μπορεί να ικανοποιήσει ή να απογοητεύσει. Σε οποιαδήποτε περίπτωση, οδηγεί σε ατέρμονες παρτίδες.

Ως κίνητρο, σημαίνει παράφορο θαυμασμό για τον κόσμο και αχαλίνωτη περιέργεια για την ερμηνεία του θαύματος.

- Έρευνα και Ελλάδα, ίσον επαγγελματική αυτοκτονία;

Η απάντηση φαίνεται αυτονόητη, σε μία χώρα με σχεδόν 60% ανεργία στους νέους. Ακόμη και αυτοί οι τυχεροί που έχουν ακόμη μία μόνιμη εργασία με ερευνητικό αντικείμενο παραπαίουν ανάμεσα στην έλλειψη πιστώσεων (τα Πανεπιστήμια, παραδείγματος χάριν, λαμβάνουν σήμερα το 20% της κρατικής επιχορήγησης του 2009), της απόγνωσης των καθημερινών «μέτρων διάσωσης», της απογοήτευσης από την έλλειψη προοπτικής. Οι πιο ευαίσθητοι νοιώθουν και την αξιοπρέπειά τους καταρρακωμένη, βλέποντας τους εκλεγμένους κυβερνήτες μας να εκλιπαρούν πάση θυσία για τη «δόση», που θα διαιωνίσει την εξάρτηση. Η έρευνα, τουλάχιστον αυτή που έχει κάποιο κόστος, θα συνεχιστεί επαφιόμενη στον εναπομένοντα επιστημονικό πατριωτισμό των ερευνητών, μέχρι να σωθούν τα αποθέματα αναλωσίμων και εξοπλισμού.

Για τους νεώτερους, βέβαια, υπάρχει η διέξοδος της μετανάστευσης. Όπως συμβαίνει σε όλες τις χώρες που μετατρέπονται σε αποικίες.

- Οι λέξεις επιστήμη και ομορφιά συνδυάζονται;

Οι μαθηματικοί έχουν μία ωραία λέξη για να εκφράσουν εκείνες τις επιστημονικές προτάσεις που διαθέτουν σαφήνεια, εσωτερική συνοχή, καθαρότητα και απλότητα: τις λέγουν «κομψές». Νομίζω ότι αυτό ισχύει και για τις υπόλοιπες επιστήμες.

 – Μία συμβουλή για τις επόμενες γενιές;

Να διαβάζουν πολύ. Και όχι μόνο το στενό αντικείμενο της έρευνάς τους.

Να επιλέγουν το ερευνητικό τους αντικείμενο με βάση τη διαίσθησή και το γούστο τους. Η μόδα είναι κακός σύμβουλος.

Να παραμείνουν ερευνητές. Και όχι να καταλήξουν μάνατζερ της έρευνας.

Να δουλεύουν και στον πάγκο, από μόνοι τους. Και όχι να δίνουν μόνο συμβουλές από το γραφείο.

Να μην βιάζονται. Ένας παλιός μου δάσκαλος έλεγε πως οι επιστημονικές εργασίες πρέπει να σκαλίζονται σε πέτρα.

Να αμφιβάλουν, χωρίς φανατισμό. (Αυτό είναι του Επίχαρμου).

Μου βγήκαν πολλές οι συμβουλές. Ωστόσο, πιστεύω πως έτσι διαμορφώνεται αυτό που λέμε «γνήσιο επιστημονικό ενδιαφέρον».

 – Τι σας τρομάζει;

Ο βλάξ, με την έννοια που του δίνει ο Ευάγγελος Λεμπέσης στο δοκίμιό του ‘Η τεραστία κοινωνική σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω’. Και ο φανατικός. Είναι απίστευτη η δύναμή τους, ιδιαίτερα επειδή συνασπίζονται. Αν δε συνυπάρχουν και οι δύο χαρακτήρες στο ίδιο πρόσωπο, το μίγμα είναι εκρηκτικό. Και μην παραξενεύεστε για την αναφορά μου. Ιδιαίτερα η βλακεία είναι ανεξάρτητη του μορφωτικού επιπέδου. Κάποιοι λέγουν ότι σε ακραίες περιπτώσεις είναι και ευθέως ανάλογη. Με τρομάζουν επίσης τα μεγάλα Μέσα Μαζικής Διαστρέβλωσης.

 – Ένα βιβλίο που θα ξαναδιαβάζατε με χαρά;

Αν με ρωτούσατε πριν από μερικά χρόνια θα σας ανέφερα Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, Ζοζέ Σαραμάγκου ή Μαργκερίτ Γιουρσενάρ. Ακόμη, τη «Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων» του Thomas Kuhn, για όσους ασχολούνται με τις επιστήμες. Γι’ αυτό όμως που ζούμε και ανεχόμαστε σήμερα στην Ελλάδα, περισσότερο ταιριάζει «Η Δίκη» του Franz Kafka και το «1984» του George Orwell. Γνωρίζω ότι δεν απαντώ απολύτως στο ερώτημα, δεν διαβάζει κανείς «με χαρά» αυτά τα βιβλία, ιδιαίτερα όταν διαπιστώνει τις ομοιότητες με την καθημερινή πραγματικότητα.

 – Ένα τραγούδι, ένα ποίημα ή ένας πίνακας που ξεχωρίζετε και σας εμπνέει;

Η γνήσια λαϊκή μουσική κουλτούρα για τη διακριτική ευγένεια που εκπέμπει: τα ρεμπέτικα, τα Ηπειρώτικα κλαρίνα, οι φλογέρες των Άνδεων, οι Κέλτικες μπαλάντες, τα Γιαπωνέζικα τύμπανα Και το «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη. Ως οδηγό για διαχρονικές αξίες και εικόνες, που δεν πρέπει να ξεχάσουμε.

Αν ενδιαφέρεστε να διαβάσετε τα πορτραίτα άλλων επιστημόνων, παρακαλώ πληκτρολογήστε τις λέξεις «πορτραίτα επιστημόνων» στο πεδίο αναζήτησης.

Σχολιάστε το άρθρο

  • Γιασεμή Κουτμάνη

    Από τις σπάνιες στιγμές που διαβάζουμε μία πραγμετικά ενδιαφέρουσα συνέντευξη ενός επιστήμονα. Συγχαρητήρια που επιλέξατε να προβάλετε μέσα από τη συνέντευξη αυτή τον κο Μανέτα ο οποίος συνδιάζει με μοναδικό τρόπο τον Επιστήμονα, το Δάσκαλο και τον Άνθρωπο.
    Αν και ως φοιτήτρια το 1996 είχα διδαχθεί από τον κύριο Μανέτα μόνο κάποια στοιχεία οικοφυσιολογίας φυτών στα πλαίσια ενός μαθήματος επιλογής, μέσα στις λίγες ώρες παραδόσεων κατάφερε να με κάνει να αγαπήσω και να θαυμάσω τον κόσμο των φυτών αλλά και τον ίδιο. Λυπάμαι που δεν είχα ποτέ την ευκαιρία να του εκφράσω αυτό τον θαυμασμό ο οποίος όχι απλά παραμένει αμείωτος αλλά μέσα από τις διαδρομές μου στις διάφορες χώρες και στα διάφορα ερευνητικά κέντρα έχει ενισχυθεί… Αυτός είναι και ο λόγος που γράφω αυτό το σχόλιο.
    Μέσα στη πτώση μας είμαστε τυχεροί που έχουμε κοντά μας τέτοιους Ανθρώπους που θα διατηρήσουν μέσα μας την όμορφη φλόγα της γνώσης.

    • Φαίδρα Σίμιτσεκ

      Ευχαριστώ πολύ που κάνατε τον κόπο να γράψτε αυτές τις γραμμές, που νομίζω εκφράζουν σκέψεις πολλών.
      Ενημέρωσα τον κ Μανέτα σχετικά.
      Καλή σας μέρα!

  • Χρήστος Ζέρβας

    Ανήκω και εγώ στους φοιτητές που διδάχθησαν από το Γιάννη Μανέτα ως προπτυχιακός φοιτητής. Καταπληκτικός δάσκαλος είτε όταν μας δίδαξε φυσιολογία φυτών και τους μηχανισμούς της φωτοσύνθεσης είτε ακόμη όταν μας δίδαξε Φιλοφοφία της Επιστήμης και μας μίλησε για το έργο του Thomas Kuhn («Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων»), το οποίο από ότι διαπίστωσα από τη συνέντευξη είναι και ένα από τα αγαπημένα του βιβλία!
    Νιώθω τυχερός που είχα καθηγητή στο Πανεπιστήμιο το Γιάννη Μανέτα, κυρίως γιατί κατάφερε να λειτουργήσει (τουλάχιστο για μένα) ως ένα μοντέλο θετικής επίδρασης στα χρόνια των σπουδών μου. Νομίζω ότι του το είπα πριν 2 χρόνια, ίσως όχι με τη σαφήνεια που το γράφω εδώ…

  • Καλλιόπη Δανού

    Εγώ δεν είχα την τύχη να τον έχω καθηγητή απλά διάβασα τα δυο του βιβλία «Πορτρέτα φυτών» και «Τι θα έβλεπε η Αλίκη στη χώρα των φυτών».Δεν εκπλησομαι απο τα κολακευτικά σχόλια γιατί δεν αισθανομαι ότι έχουν κάποια υπερβολή.Μακάρι να είναι υγιής και να χαρησει σε εμάς κι άλλα τέτοια βιβλία.Πριν αγοράσω το βιβλίο «Τι θα έβλεπε η Αλικη στη χωρα των φυτών» διάβασα κριτικές και σχόλια.Κάποιος λοιπόν παραλίγο να με πείσει να μην το αγοράσω καθώς εγραφε άκρως αποτρεπτικά σχόλια για όποιον είχε μια τέτοια πρόθεση.Ευτυχώς δεν τον έλαβα τελικά υπόψη μου.Είπα να το αναφέρω με την ευκαιρία.Όλοι είναι ελευθεροι να εκφράζουν την άποψη τους αλλά πραγματικα αυτή παραήταν τραβηγμένη και έκρινε κυρίως αρνητικά τον τρόπο εκλαΐκευσης της επιστήμης στο βιβλίο, χρησιμοποιώντας κάποιες μεμονωμένες προτάσεις του βιβλίου μάλιστα για να γίνει πιο πειστικός.Πάντως όσο κι αν είναι εκλαϊκευμένος ο λόγος του στο βιβλίο κάποιες βασικές γνώσεις φυσιολογίας φυτών σε κάποιες περιπτώσεις χρειάζονται για να γίνουν κατανοητά κάποια πράγματα.Ευχαριστούμε για την ωραία συνέντευξη:)

  • Παναγιώτης Μουτζουρέλλης

    Είχα την τύχη και την απεριόριστη ευχαρίστηση να γνωρίζω το Κ. Μανέτα μέσα από τα δυό υπέροχα βιβλία του. Η διαδρομή του επίσης στην Σουηδία με κάνει να τον αισθάνομαι ακόμη περισσότερο κοντά μου μιας και εγώ περπάτησα στους δρόμους αυτής της χώρας αν και όχι στο ίδια ακριβώς μέρη όπως εκείνος. Τον ευχαριστώ γιατί σαν την Αλίκη στην χώρα των θαυμάτων με οδήγησε στον μαγικό κόσμο των φυτών και μου έδειξε με σοβαρότητα, μεθοδικότητα αλλά και εκπλεπτυσμένο χιούμορ την μαγεία και σοφία της φύσης καθώς και την υπερβολή, ματαιοδοξία και μικρότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Να είστε καλά κ. Μανέτα. Ευχαριστώ.

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.