Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Ορχάν Παμούκ | Λογοτεχνική πρωτοπορία, μουσειακή καινοτομία;

innocence_objects

«Θα φτιάξω ένα μουσείο και ο κατάλογός του θα είναι μυθιστόρημα».
Ορχάν Παμούκ

Το λογοτεχνικό βιβλίο «Το Μουσείο της Αθωότητας» (εκδ. Ωκεανίδα, 2009), το «Μουσείο Αθωότητας» στην Πόλη και ο κατάλογος του «The innocence of objects» είναι δημιουργήματα της φαντασίας του Ορχάν Παμούκ. Σχεδιάσθηκαν και υλοποιήθηκαν σε ένα παράλληλο project. Η «συλλογή» του μουσείου συγκροτείτο βαθμιαία, εξελισσόταν και αλληλεπιδρούσε με τη συγγραφή του βιβλίου. Ο κατάλογος σχεδιάσθηκε και υλοποιήθηκε στη φόρμα του βιβλίου και έχει ως εικόνες τις προθήκες του μουσείου.

Ο ίδιος επιμένει ότι το μουσείο δεν είναι η οπτικοποίηση του βιβλίου όπως επίσης και το βιβλίο δεν αποτελεί τους επεξηγηματικούς πίνακες (που λείπουν) του μουσείου. Όμως ο αναγνώστης του βιβλίου νιώθει (όπως επιθυμεί ο συγγραφέας) ότι περιδιαβαίνει τα δωμάτια ενός μουσείου. Το ίδιο και ο επισκέπτης που έχει προϋπάρξει αναγνώστης μέσα από τις προθήκες του μουσείου περιδιαβαίνει τα κεφάλαια του βιβλίου.

Αν ο επισκέπτης δεν έχει διαβάσει το βιβλίο δεν μπορεί να παρακολουθήσει με ενδιαφέρον τη μουσειακή διήγηση γιατί αυτή ακολουθεί τη νοηματική σειρά των κεφαλαίων του βιβλίου και εκτυλίσσεται σε άμεση σχέση και πορεία με αυτά. Μυθιστόρημα -μουσειακό «μυθιστόρημα»- μουσειακός κατάλογος είναι ΕΝΑ ΠΡΑΓΜΑ και όχι τρία.

Υποτίθεται ότι στα μουσεία μπαίνουμε tabula rasa και αν η έκθεση είναι επιτυχημένη έχει καταφέρει να καταγραφεί στο μυαλό μας. Στην περίπτωση αυτή δεν υπάρχει σενάριο έκθεσης, δεν υπάρχουν ενότητες, δεν υπάρχουν επεξηγηματικοί πίνακες, δεν υπάρχει τίποτα παρά μόνο 83 προθήκες (όσα και τα κεφάλαια του βιβλίου) γεμάτες ετερόκλητα αντικείμενα με μια θεατρική, συχνά σουρρεαλιστική διάταξη, σαν πίνακες vanitas με καθαρά συμβολικό χαρακτήρα ο οποίος πρέπει να αναζητηθεί. Εξαίρεση σε αυτήν τη σουρρεαλιστική δομή αποτελούν τα δύο μεγάλα tableaux. Ένα στην είσοδο με τα αριθμημένα (από τον ίδιο τον Παμούκ) 4213 αποτσίγαρα, το οποίο συνοδεύεται και από σχετικό video, και το δεύτερο, στον τελευταίο όροφο που φιλοξενεί τις σημειώσεις και τα μελάνια που χρειάστηκε ο συγγραφέας κατά τη διάρκεια της συγγραφής.

pamukcigarette

Ως σχεδίαση έκθεσης θα μπορούσε ίσως να χαρακτηριστεί πρωτότυπη, πάντως μουσειακή δεν είναι. Δεν υπάρχουν επίπεδα λήψης πληροφορίας και γνώσης. Δεν είναι σαφές σε ποιες κατηγορίες απευθύνεται, (το μουσείο δεν έχει πρόσβαση για αναπηρικά αμαξίδια), δεν δημιουργείται μια πολλαπλή και πλήρης μουσειακή εμπειρία.

Ενδεικτικά αναφέρω ότι οι επισκέπτες βλέπουν στις προθήκες συχνά ένα ποτήρι τσάι. Μόνο εάν γνωρίζουν ότι το τσάι είναι το εθνικό ποτό (ίσως και το κοσμικό ενωτικό στοιχείο) των Τούρκων υποθέτουν ότι είναι εκεί ΚΑΙ γι’αυτόν το λόγο και όχι μόνο ως καθημερινή συνήθεια. Θα έλεγε κάποιος καλοπροαίρετος ότι ο Παμούκ προχωρά σε μια μετα-σχεδίαση μουσειακών προθηκών όπου οι επισκέπτες θα παίρνουν μόνο τις πληροφορίες που ήδη γνωρίζουν. Τότε προς τι η επίσκεψη και μάλιστα με το ακριβότερο εισιτήριο 25 τούρκικες λίρες ενώ τα άλλα μουσεία έχουν περίπου 10-15 τ.λ.;

innocence_objects_2

Όλοι στην Πόλη ξέρουν το «Μουσείο του Παμούκ» και όχι το «Μουσείο τα Αθωότητας» και αυτό λέει πολλά.

innocence_objects_3

Δεν γνωρίζω αν υπάρχει θέση στη θεωρία της ψυχανάλυσης στην οποία εντάσσεται η περίπτωση του Ορχάν Παμούκ. Αν όχι, μάλλον θα δημιουργηθεί μόλις κάποιος ειδικός διαβάσει το μυθιστόρημα, επισκεφθεί το μουσείο, αγοράσει τον κατάλογο και αναζητήσει τα βαθύτερα αίτια αυτής της δημιουργικής τριλογίας.

Αν και ο ίδιος αναφέρει ότι πολλές φορές αισθάνθηκε ως εμμονικός συλλέκτης χωρίς να τον διακατέχει ο φετιχισμός των αντικειμένων, μπορεί κάποιος με καχυποψία να πει ότι πρώτη φορά δημιουργείται μουσείο που ενισχύει το brand name ενός εν ζωή συγγραφέα. Αναμφίβολα ο ίδιος έβαλε ατελείωτες ώρες προσωπικής προσπάθειας και περισσότερο από το 1,5 εκ. δολάρια που του έδωσε το βραβείο Nobel. Είχε λόγο σε όλα ακόμη και στον φωτισμό των αντικειμένων και τα φώτιζε ανάλογα με το ενδιαφέρον του για αυτά, αυτό όμως που δημιούργησε είναι μια έκθεση και τίποτα περισσότερο. Μια εικαστική έκθεση που εικονοποιεί με προκαθορισμένο τρόπο το μυθιστόρημά του, τίποτα περισσότερο.

Μοιάζει να αδιαφορεί για τις παραδοσιακές έννοιες ενός μουσείου και αν δεν ήταν στην Πόλη με τις δεδομένες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες, αν ο ίδιος δεν ήταν κάτοχος βραβείου Nobel δεν ξέρω αν θα αναγνωριζόταν από διεθνή μουσειακό οργανισμό ως μουσείο πόλης.

Ο ίδιος ισχυρίζεται ότι ο τρόπος που είναι δομημένα τα μεγάλα εθνικά μουσεία είναι ξεπερασμένα γιατί δεν «λένε» τις καθημερινές ιστορίες των απλών ανθρώπων οι οποίες είναι πλούσιες, χαρούμενες και μας βοηθούν να δούμε το βάθος της ανθρωπότητας. Για αυτό έφτιαξε το μουσείο του ως μνημείο νοσταλγίας μιας εποχής της πόλης που δεν υπάρχει πια. Μια πόλη από την οποία όμως απουσιάζει η ιστορική, η θρησκευτική, η χωρική αφήγηση. Οι ήρωες του βιβλίου και ειδικά ο Κεμάλ μπέης, δεν πήγαν ποτέ σε μια εκκλησία, σε ένα τζαμί, σε ένα μουσείο, δεν μίλησαν ποτέ για τη θρησκεία ή την ιστορία της πόλης τους.

Κατά τον Ορχάν Παμούκ, το μουσείο φτιάχτηκε για αυτούς που πιστεύουν στη μαγεία των αντικειμένων. Για αυτούς που πιστεύουν ότι είναι δυνατόν βλέποντάς τα να ζουν τις αναμνήσεις σαν σε κινηματογραφική ταινία. Πηγές έμπνευσής του υπήρξαν κάποια μουσεία που επισκεπτόταν στα ταξίδια του στην Ευρώπη. Μεταξύ αυτών το μουσείο για τον Gustave Moreau στο Παρίσι, το μουσείο για τον Frederic Mares στη Βαρκελώνη και το μουσείο του sir John Soane στο Λονδίνο.

Πόσο πολύ όμως διαφέρει από αυτά. Τα δύο πρώτα δεν τα έχω επισκεφθεί αλλά το μουσείο του sir John Soane έχει πολλές και μεγάλες συλλογές, διοργανώνει εκθέσεις με αυτές, προσκαλεί καλλιτέχνες να εμπνευστούν και να δημιουργήσουν σύγχρονα έργα από αυτές. Στα σπίτια-μουσεία οι επισκέπτες αισθάνονται ότι ζουν για λίγο στο χώρο με τον διάσημο ένοικό του. Είναι τέτοια η μουσειακή αφήγηση που γίνονται μέρος της ζωής του. Να αναφέρω ενδεικτικά το προσφάτως ανακαινισμένο σπίτι του Dickens και το γνωστό για την επιτυχία του σπίτι του Freud στο Λονδίνο. Και στα δύο αυτά σπίτια οι επισκέπτες φεύγουν με την εμπειρία ότι έγιναν για λίγη ώρα μέρος της καθημερινής ζωής των ενοίκων τους.

Σε μια συνέντευξή του αναρωτιέται πως δεν έχει γίνει ακόμη μουσείο για το έργο Άννα Καρένινα; Είναι αλήθεια ότι πολλά λογοτεχνικά έργα μπορούν να δημιουργήσουν μια αφήγηση παρόμοια με μουσειακή πορεία, δίνουν πληροφοριακό υλικό και παράγουν μια μουσειακή ατμόσφαιρα. Αυτό κατά τη γνώμη μου δεν προκύπτει από την ανάγνωση του βιβλίου του Παμούκ. Ίσως για πρώτη φορά στην ιστορία της μουσειολογίας ένα λογοτεχνικό έργο έχει παραχθεί από μουσειακή συλλογή και το αντίστροφο, μια μουσειακή συλλογή έχει γίνει τόσο μεγάλο μέρος ενός μυθιστορήματος, δεν έχω πρόχειρα άλλα παραδείγματα.

Έχοντας αποκτήσει τα αντικείμενα τα ταίριαζε σε μια λογοτεχνική πλοκή και τελικώς τα εξέθεσε σε ένα αληθινό μουσείο. Η συλλογή των αντικειμένων ξεκίνησε το 1990. Προέρχονται από παλαιοπωλεία της Πόλης αλλά και από συλλογές διαφόρων (ρακο)συλλεκτών οι οποίοι είτε πέθαναν και τα υπάρχοντά τους πουλήθηκαν, είτε πείσθηκαν με κάποιον τρόπο να δώσουν κάτι στον συγγραφέα.

Εδώ πρέπει να αναφερθεί ότι- σύμφωνα με τον Παμούκ- στην Τουρκία της εποχής της ανασυγκρότησης (1980-) κάθε τι που θύμιζε το οθωμανικό παρελθόν αποσιωπήθηκε, κρύφτηκε ή καταστράφηκε. Τη θέση αυτή πήραν δυτικότροπα αντικείμενα. Η καλλιγραφία σταμάτησε να διδάσκεται και τα νομίσματα τα έλιωναν για το ασήμι τους. Δεν υπήρξε συστηματική προσπάθεια διάσωσης της μνήμης.

Τον ρόλο αυτόν ανέλαβαν οι παλαιοπώλες στα σπίτια και μαγαζιά των οποίων έβρισκε τα αντικείμενα της συλλογής του. Ο ίδιος ένιωθε ενοχές που δεν μπόρεσε έγκαιρα να συμβάλλει με κάποιον τρόπο στη διάσωση της μνήμης και αυτό προσπαθεί να διορθώσει με το μουσείο.

Το σπίτι που στεγάζει το μουσείο χτίστηκε το 1897 τρία χρόνια μετά το μεγάλο σεισμό του 1894 και από τον Ορχάν Παμούκ αγοράσθηκε λίγο μετά το σεισμό του 1999. Βρίσκεται στην περιοχή Cukurcuma μια συνοικία της πόλης όπου ζούσαν Έλληνες, Αρμένιοι και Εβραίοι οι οποίοι εξαναγκάσθηκαν να φύγουν, ειδικά μετά το μεγάλο πογκρόμ του Σεπτεμβρίου 1955. Σήμερα η περιοχή κατοικείται από πρόσφυγες από την Ανατολία και την πρώην ΕΣΣΔ.

Οι απειλές για τη ζωή του και η πίεση που δέχθηκε από το 2005 και μετά για τις δηλώσεις που έκανε σχετικά με τις γενοκτονίες για τις οποίες ευθύνονται οι Τούρκοι, τον έκαναν να προχωρήσει πιο πολύ το βιβλίο καθώς δεν ήταν εύκολο να κυκλοφορεί στους δρόμους. Μετά το βραβείο Nobel, αφού ολοκληρώθηκε το βιβλίο το οποίο κυκλοφόρησε το 2008 και αφού είχαν καταλαγιάσει οι αντιδράσεις των συμπατριωτών του, έστρεψε το ενδιαφέρον του στον σχεδιασμό του μουσείου.

Ο Ορχάν Παμούκ γεννήθηκε σε μεγαλοαστική οικογένεια στην Κωνσταντινούπολη το 1951, έζησε ως έφηβος τις αλλαγές στην κοινωνία, την οικονομική καταστροφή της οικογένειάς του και στη συνέχεια την προσπάθεια συγκρότησης νέας εθνικής ταυτότητας από τους σύγχρονους Τούρκους τις δεκαετίες ’80 και ’90. Οι εικόνες της πόλης του Παμούκ έρχονται σε αντίθεση με τις εικόνες που δίνει ο Mario Vitti στο τελευταίο του βιβλίο «Η πόλη όπου γεννήθηκα» (εκδ. Γαβριηλίδης) και αφιερώνει ένα κεφάλαιο στο τέλος για να συγκρίνει την Πόλη του Παμούκ με τη δική του. Ο Vitti έζησε είκοσι χρόνια στην ίδια γειτονιά όπου τώρα βρίσκεται το μουσείο του Παμούκ. Ο Vitti θεωρεί ότι οι εικόνες που έχει και δίνει ο Παμούκ μέσα από τα βιβλία του είναι μεγαλοαστικές κατασκευασμένες εικόνες βασισμένες στις διηγήσεις άλλων και στις φωτογραφίες του σπουδαίου φωτογράφου της Τουρκίας Ara Guler. Αναμένεται με αγωνία η απάντησή του…

innocence_objects_4

Σχολιάστε το άρθρο

  • Athina Tzolaki

    Αν δεν μπορείτε να το δείτε σαν μουσείο δείτε το σαν ποιήμα!Νομίζω αυτός είναι και ο σκοπός του.

  • Αναστασια Θεοχαριδου

    Το μουσειο δεν το εχω δει ,δεν αισθανθηκα την αναγκη η και την περιεργεια να το δω τις 2 τελευταιες φορες που βρεθηκα στην Πολη. Εβλεπα και διαβαζα στον τουρκικο τυπο την κατασκευη του ,εβλεπα τα αντικειμενα που μαζευε απο τους παλαοπωλες ,αλλωστε η περιοχη που ειναι το κτηριο ειναι γεματο απο αυτου του ειδους καταστηματα -σπιτια.Την περιοχη την γνωριζω γιατι ειναι η γειτονια που γεννηθηκε και εζησε ο ανδρας μου μεχρι το 1977 που εφυγε μια καθαρα ρωμαιικη γειτονια.Στην πραγματικοτητα ειχε την δυνατοτητα να μαζεψει τα αντικειμενα της εποχης του βιβλιου και τιποτα αλλο .Υπαρχει παρομοιο μουσειο εξαιρετικο το Rahmi Koc ,στην περιοχη Χασκοι (Haskoy) με ολη την σημασια της εννοιας μουσειο.Το αρθρο ειναι πολυ καλο και εχει ιδιαιτερη αξια γιατι η κριτικη του μουσειου -εκθεση ειναι απο μουσειολογο.

  • ΜΙνα Καραγιάννη

    Όπως λέει και κάποιος πιο ειδικός από μένα ῾῾παίρνουν ένα τσικάλι και νομίζουν ότι φτιάχνουν ένα μουσείο῾᾽
    Ας πω ότι το μουσείο αυτό μοιάζει με λύση σε ένα πρόβλημα που δεν υπάρχει.
    Ευχαριστώ και για τα σχόλια σας.

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.