Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Συνέντευξη με τον αρχαιολόγο Άγγελο Τσαρουχά

Ο Άγγελος Τσαρουχάς είναι αρχαιολόγος/προϊστοριολόγος εξειδικευμένος στη μελέτη της Νεολιθικής και της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού της ηπειρωτικής Ελλάδας και του Αιγαίου. Ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ., από όπου απέκτησε και τον μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών με ειδίκευση στην Προϊστορική Αρχαιολογία. Σήμερα ολοκληρώνει τη διατριβή του μελετώντας τη χρήση και το ρόλο της μεταλλουργίας στην Ελλάδα και στις όμορες περιοχές των Βαλκανίων στη διάρκεια του τέλους της Νεολιθικής Εποχής.

 

Για έναν αρχαιολόγο πότε αρχίζει η προϊστορία του ανθρώπου και πότε τελειώνει για να γίνει ιστορία;

«Πριν από 40 περίπου χρόνια ο κορυφαίος προϊστοριολόγος Θεοχάρης είχε υποστηρίξει την άποψη ότι η προϊστορία αποτελεί ουσιώδες τμήμα της ιστορίας του ανθρώπου και ότι πραγματική διαφορά δεν υπάρχει μεταξύ τους ούτε κάν σαφής διαχωριστική γραμμή, διότι και οι δύο έχουν για κύριο αντικείμενο έρευνας την ανθρώπινη δράση. Η σύγχρονη αρχαιολογία καλείται να αποδείξει την ‘’ιστορικότητα’’ του προϊστορικού ανθρώπου περνώντας από την απλή περιγραφή των μορφολογικών χαρακτηριστικών των ευρημάτων και την ταξινόμησή τους σε κατηγορίες με ‘’σταθερό’’ και επομένως ‘’εξω – ιστορικό’’ περιεχόμενο στον εντοπισμό της ουσίας, στην ερμηνεία και κατανόηση δηλαδή της ανθρώπινης δράσης που μετασχημάτισε την αδρανή πρώτη ύλη σε αντικείμενο που δρα, συνοδευόμενο από ένα πλήθος νοημάτων».

 

Στην Ευρασία οι παλαιότεροι προϊστορικοί τόποι είναι 1,8 εκατομμυρίων ετών. Πόσο παλιά είναι τα σχετικά ευρήματα στον ελληνικό χώρο και τι σημαίνει αυτό για το πότε κατοικήθηκε η χώρα;

«H συστηματική έρευνα της παλαιολιθικής στην Ελλάδα ξεκινά στη Θεσσαλία κατά τη μεταπολεμική περίοδο από ομάδα Γερμανών αρχαιολόγων. Οι έρευνές τους σχημάτισαν μια πρώτη εικόνα σημαντικής ανθρώπινης παρουσίας από τη Μέση Παλαιολιθική μέχρι την Ανώτερη Παλαιολιθική στη θεσσαλική πεδιάδα. Άνθρωποι (Νεαντερτάλιοι ή και ακόμα αρχαιότεροι) ζούσαν και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας! Αυτό ενισχύεται από το γνωστό όσο και προβληματικό για την έρευνα κρανίο των Πετραλώνων Χαλκιδικής. Μεγίστης σημασίας είναι και τα απολιθωμένα οστά από τα σπήλαια Απήδημα στη Λακωνία, που τοποθετούνται ανάμεσα στα 100.000 με 300.000 χρόνια πριν από σήμερα. Επί πλέον, η παρουσία της Μέσης Παλαιολιθικής στην Ελλάδα επιβεβαιώνεται τόσο από τα ευρήματα της γαλλικής αποστολής στην Ήλιδα το 1963 όσο και από τις έρευνες των Βρετανών την ίδια εποχή στο Κοκκινόπηλο και στο Ασπροχάλικο της Ηπείρου. Παρ’όλο που οι ενδείξεις είναι λίγες, φαίνεται ότι πριν από το τέλος της Μέσης Παλαιολιθικής, περίπου 50000 με 30000 χρόνια πριν από σήμερα, η Ελλάδα είχε κατοικηθεί από τη Μακεδονία μέχρι την Ήλιδα¨.

 

Πώς κάνει κανείς φωτιά χωρίς σπίρτα ή αναπτήρα; Υπάρχουν πολλοί «τρόποι» που δηλώνουν κάποιο εξελικτικό στάδιο;

«Η παραγωγή της φωτιάς αποτελεί προϊόν μακρόχρονης τεχνολογικής εξέλιξης. Έπειτα από την τυχαία ανακάλυψη της φωτιάς στη φύση, ο προγονικός τύπος του ανθρώπου έφθασε στην κατάκτησή της – 1,5 εκατομμύρια χρόνια περίπου πριν από σήμερα – μέσω της κρούσης δύο λίθων και της τριβής δύο ξύλων. Η κατάκτηση της φωτιάς θεωρείται το ίδιο σημαντική – στην εξέλιξη και διαφοροποίηση του ανθρώπου από τα υπόλοιπα πρωτεύοντα – με την ανακάλυψη των λίθινων εργαλείων, καθώς διαφοροποίησε θεαματικά το διαιτολόγιό του και πολλαπλασίασε τις δυνατότητές του να μετακινηθεί σε λιγότερο ευνοϊκό περιβάλλον. Ας μην ξεχνάμε ότι ο homo erectus (όρθιος άνθρωπος) με τη φωτιά ξεκίνησε να μετακινείται!»

 

Μια τεχνική ερώτηση. Όταν χρονολογείτε κάποιο έδαφος για να ταυτοποιήσετε την ηλικία ενός τόπου, τι κενό υπάρχει στη μέτρηση αυτή; 100000 χρόνια, 10000 χρόνια πριν από σήμερα; Έχει σημασία αυτό ή ο προϊστορικός χρόνος είναι διαφορετικός;

«Παλαιότερα το φάσμα των διαφόρων τεχνικών εργαστηριακής χρονολόγησης άφηνε ένα σημαντικότατο κενό μεταξύ 1000000 και 35000 ετών πριν από σήμερα! Το κενό αυτό έχει σήμερα καλυφθεί αλλάζοντας κατά πολύ την εικόνα που έως τώρα είχε διαμορφωθεί για το ρυθμό της βιολογικής και πολιτιστικής εξέλιξης του ανθρώπου. Ο χρόνος που χρειάστηκε για την εξέλιξή του ο άνθρωπος μετράται πλέον σε εκατομμύρια χρόνια και είναι δυσανάλογα μακρύς για τα δικά μας κριτήρια χρονολόγησης. Από τη στιγμή όμως που ο χρόνος είναι έννοια υποκειμενική και διαφορετικής αντίληψης σε διαφορετικές πολιτισμικές ομάδες, δεν υπάρχει κανένας λόγος η απώτερη προϊστορία/ο προϊστορικός χρόνος να μελετάται με βάση τις χρονολογικές μονάδες του σήμερα ή ακόμα και των πιο πρόσφατων φάσεων του παρελθόντος».

 

Υπάρχουν στην Ελλάδα σπηλιές με βραχογραφίες; Πού; Είναι ανοικτές στο κοινό;

«Η Ελλάδα είναι η πρώτη χώρα σε αριθμό σπηλαίων! Μέχρι το τέλος του περασμένου αιώνα η σπηλαιολογική εταιρεία είχε καταγράψει στο μητρώο της 7000 περίπου καρστικές κοιλότητες, από τις οποίες περίπου 100 έχουν χαρακτηριστεί τουριστικές και διεθνούς προβολής. Οι βραχογραφίες στις παρειές των τοιχωμάτων των σπηλαίων, αλλά και στα δάπεδά τους, φυσικά δε θα μπορούσαν να λείπουν από την Ελλάδα. Για παράδειγμα στα σπήλαια του Διρού, του Καταφυγίου, των Αγίων Σαράντα και του Βρονταμά στη Λακωνία, στο σπήλαιο του Ασφέντου ή Σφακίων στην Κρήτη και αλλού, ανάμεσα στα υπόλοιπα ενδιαφέροντα ευρήματα ξεχωρίζουν τα εγχάρακτα ή και ανάγλυφα ‘’σκαριφήματα επί βράχου’’. Τα περισσότερα σπήλαια είναι επισκέψιμα, ενώ η δημιουργία, σε ορισμένα εξ αυτών, τουριστικών διαδρομών διευκολύνει την πρόσβαση του κοινού».

 

Ποια είναι τα τελευταία τεχνολογικά επιτεύγματα στο χώρο της αρχαιολογικής επιστήμης και ποιες εφαρμογές έχουν μέχρι τώρα στην Ελλάδα;

«Σήμερα οι εφαρμογές της γεωφυσικής έχουν πλέον καθιερωθεί στην αρχαιολογική έρευνα. Ο Clark, ένας από τους πρωτοπόρους της γεωφυσικής στην αρχαιολογία, περιγράφει τη συμβολή της γεωφυσικής ως ‘’τη δυνατότητα να βλέπουμε κάτω από το υπέδαφος’’. Στην Ελλάδα από το 1996, τo Εργαστήριο Γεωφυσικής – Δορυφορικής Τηλεπισκόπησης & Αρχαιοπεριβάλλοντος του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών δραστηριοποιείται στον χώρο των γεωφυσικών ερευνών και έχει καταξιωθεί μέσα από την ποιότητα των προσφερόμενων υπηρεσιών του».

 

Πώς αισθάνεται κανείς σε μια ανασκαφή όταν ξέρει ότι πριν από ας πούμε 20000 χρόνια βρίσκονταν στο ίδιο σημείο άνθρωποι;

«Η αρχαιολογία έχει μέσα της το μύθο της ποίησης και τη γοητεία του παραμυθιού που μας επιτρέπει να ψηλαφήσουμε τα πρώτα μετέωρα βήματα του ανθρώπου σε μια ‘’άγνωστη χώρα’’ στο εκεί και το τότε, την οποία δεν μπορούμε να επισκεφθούμε, αλλά μόνο να την ΄΄ανα – παραστήσουμε΄΄ στο εδώ και το τώρα! Ο Σεφέρης περιγράφει ωραία στο ποίημά του για το βασιλιά της Ασίνης: «Είμαστε οι πρώτοι- οι αρχαιολόγοι- που αγγίζουμε με την αφή μας πάνω στις πέτρες την τελευταία αφή του ανθρώπου που άφησε τα πράγματα εκεί».

 

Νομίζετε ότι η επιστήμη της αρχαιολογίας θα έπρεπε να ανοιχτεί περισσότερο προς το ευρύτερο κοινό και αν ναι με ποιο τρόπο;

«Με το ξεκίνημα της νέας χιλιετίας, η αύξηση του ενδιαφέροντος για τη διερεύνηση του παρελθόντος έχει ως αποτέλεσμα η αρχαιολογία να γίνεται όλο και περισσότερο δημοφιλής. Οι αρχαιολόγοι σήμερα καλούνται να απαντήσουν σε θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με την ανθρώπινη δράση και να κατανοήσουν τον ρόλο της αρχαιολογίας στον σύγχρονο κόσμο. Ήδη στην Ελλάδα έχουν πραγματοποιηθεί τα πρώτα δειλά βήματα για μια «δημόσια αρχαιολογία» με την έννοια της ενεργού συμμετοχής των τοπικών κοινωνιών στην αρχαιολογική διαδικασία. Η αρχαιολογία στην Ελλάδα του 21ου αιώνα οφείλει εκ των πραγμάτων να γίνει περισσότερο πολυφωνική, να διατηρεί ανοικτές τις πύλες της στις πολλαπλές ερμηνείες και να μην αποκλείει ομάδες και κατηγορίες που δεν ανήκουν σε έναν επίσημα θεσμοθετημένο λόγο».

Τις ερωτήσεις συνέταξαν η Φαίδρα Σίμιτσεκ και η Λητώ Σεϊζάνη.

 

Μπορείτε να επισκεφθείτε τη  σελίδα Hands-on: Archaeologists in Action  που δημιούργησε ο Α. Τσαρουχάς με σκοπό την ενημέρωση  γύρω από θέματα της πολιτιστικής κληρονομιάς μας αλλά και  την γεφύρωση του χάσματος ανάμεσα στην κοινωνία και την επιστήμη της αρχαιολογίας.

Σχολιάστε το άρθρο

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.