Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Φτώχεια καταραμένη

12 Ιανουαρίου 2010: ένας ισχυρός σεισμός 7 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ σείει την Αϊτή, αφήνοντας πάνω από 200 000 νεκρούς, ένα εκατομμύριο αστέγους και καταστρέφοντας τo μισό νησί. Πολλοί από μας συμμερίστηκαν νοερά ή και οικονομικά τη δυστυχία που έπληξε τη χώρα αυτή. Με τις σχετικές τηλεοπτικές εικόνες που μας κατέκλυσαν μπήκαμε φευγαλέα σε σκέψεις γύρω από τις συνθήκες ζωής στον αναπτυσσόμενο κόσμο και συλλογιστήκαμε τι σημαίνει απελπιστική φτώχεια (όχι μόνο χαμηλό, ή μάλλον ανύπαρκτο εισόδημα αλλά και έλλειψη εκπαίδευσης, ιατρικής περίθαλψης, βασικού έλεγχου της ζωής του καθενός). Είμαστε όμως γεωγραφικά τόσο μακριά από όλα αυτά, ο αφαλός μας είναι τόσο κοντά και η επικαιρότητα τρέχει… Υπάρχει και ένα άλλο νούμερο που δεν χαϊδεύει διόλου τα αυτιά μας: κάθε μέρα 25.000 παιδιά πεθαίνουν στον κόσμο από αναστρέψιμο αίτιο! Κάνοντας τις πράξεις μας βγαίνει ένας αϊτινός σεισμός κάθε 8 μέρες… Γιατί άραγε να υπάρχουν φτωχές χώρες με φτωχούς ανθρώπους που παραμένουν αιωνίως φτωχοί; Τι πρέπει να κάνουμε εμείς οι πλούσιοι; Να δώσουμε περισσότερα λεφτά; Και γιατί έχουμε την εντύπωση πως τα δισεκατομμύρια δολάρια που έχουν ήδη ξοδευτεί ισοδυναμούν με μια τρύπα στο νερό; Ακόμα και οι απόψεις των οικονομολόγων διίστανται: μια σχολή λέει πως η ανθρωπιστική βοήθεια μπορεί να συνεισφέρει στην εξάλειψη της φτώχειας και μια άλλη υποστηρίζει ότι κάθε βοήθεια είναι άχρηστη γιατί συντηρεί την διαφθορά και την εξάρτηση ενώ μόνο η ελεύθερη αγορά μπορεί να ρυθμίσει την κατάσταση. Ποιά άποψη να πιστέψει κανείς;

Η νεότατη και διακεκριμένη με το βραβείο John Bates Clark, καθηγήτρια του MIT και ειδική σε θέματα αναπτυξιακής οικονομίας Esther Duflo απαντάει ξεκάθαρα πως… δεν υπάρχει απάντηση γιατί δεν υπάρχει τρόπος σύγκρισης ώστε να συμπεράνεις πώς θα ήταν τα πράγματα αν δεν υπήρχε βοήθεια. Η Αφρική είναι μια και μοναδική.

Είναι όμως τα θέματα πολλά και σύνθετα.

Μέχρι πρόσφατα, η κοινή πρακτική στην αξιολόγηση της οικονομικής βοήθειας ακολουθούσε τη συλλογή δεδομένων, την στατιστική τους επεξεργασία και τη συγκριτική ανάλυση της πορείας μεταξύ διαφόρων υπό ανάπτυξη χωρών. Η πράξη απέδειξε πως αυτό δεν είναι αρκετό για να ενισχύσει την ανάπτυξη. Γιατί δεν είναι εύκολο να επιλέξεις τις κατάλληλες ομάδες ελέγχου ώστε να κάνεις αξιόπιστες συγκρίσεις, ούτε να προσδιορίσεις όλες τις παραμέτρους που πρέπει να τύχουν στατιστικής αξιολόγησης και να βγάλεις αξιόπιστο πόρισμα εάν ξοδεύτηκαν αποτελεσματικά τα χρήματα… Πόσο μάλλον όταν οι υποστηρικτές ενός προγράμματος θέλουν να αναδείξουν τη δουλειά τους οπότε μπαίνουν στον πειρασμό να υπερεκτιμήσουν τις επιτυχίες τους. Επίσης, οι οικονομολόγοι κάνουν συχνά λάθη απλοποίησης όταν εκπονούν ένα μοντέλο για να αναλύσουν την πραγματικότητα και οδηγούνται καμιά φορά σε παράλειψη σημαντικών θεμάτων. Με την ίδια λογική, κάνουν λάθη οι διεθνείς οργανισμοί και οι κυβερνήσεις κρατών που συχνά προσπαθούν να λύσουν όλα τα προβλήματα συγχρόνως και παράλληλα δεν μαθαίνουν απ’τα παθήματά τους. Τέλος, είναι πολλές φορές αδύνατον να ξεχωρίσει κανείς το αίτιο απ’ το αποτέλεσμα ενός φαινομένου όπως για παράδειγμα στην περίπτωση της ελονοσίας: η ασθένεια αυτή σχετίζεται πράγματι με τη φτώχεια και η φτώχεια συντηρείται από δυσλειτουργικούς θεσμούς, αλλά οι θεσμοί αυτοί υφίστανται ακριβώς επειδή η χώρα είναι φτωχή ή μήπως επειδή υπάρχει η ελονοσία; Φαύλος κύκλος και πώς να βγάλεις άκρη.

Η Esther Duflo επικροτεί μια πιο σεμνή προσέγγιση της αντιμετώπισης της φτώχειας, σύμφωνα με την οποία δεν προσπαθεί κανείς να λύσει όλα τα μεγάλα προβλήματα με μιας αλλά καταπιάνεται με μικρότερα αλλά ουσιαστικά ζητήματα, όπως για παράδειγμα με το πώς να αυξηθεί το ποσοστό εμβολιασμού των παιδιών εφ’όσον η τεχνογνωσία και οι υποδομές για να διεκπεραιωθούν τέτοιες ενέργειες υπάρχουν 1, 2 . Υποστηρίζει ότι οι διάφορες προτάσεις πρέπει να δοκιμάζονται στην πράξη σε μικρή κλίμακα, σαν να επρόκειτο για ένα πείραμα. Αυτή η ιδέα είναι καλή ή κακή; Είναι αποτελεσματική ή όχι; Η μικρότερη κλίμακα εξασφαλίζει και πληρέστερη αξιολόγηση, μεγαλύτερη επιστημονική ακρίβεια για να καταλήξει αργότερα σε μεγαλύτερη κλίμακα σε πιο εφικτές λύσεις. Για εκείνη, η κλασσική αντίληψη που παρομοιάζει τον οικονομικό παράγοντα με έναν παίχτη του μπιλιάρδου και τον οικονομολόγο με έναν φυσικό που πρέπει να καταλάβει τους κανόνες της κοιτάζοντας απλώς τις μπίλιες και χωρίς να επέμβει στο παιχνίδι, δεν είναι αποτελεσματική. Αντίθετα, βλέπει τον οικονομολόγο να λειτουργεί σαν ένας έμπειρος τεχνίτης, που προσφέρει τις τεχνικές του γνώσεις και καθοδηγεί δημιουργικά και με φαντασία πειραματικές διαδικασίες: για παράδειγμα ο Mohammed Yunus φαντάστηκε και πέτυχε έναν νέο θεσμό που επιτρέπει τον δανεισμό στους πάμφτωχους. Επίσης, στην καταπολέμηση της φτώχειας, η Duflo εντάσσει τις κοινωνικές επιστήμες δίπλα στις οικονομικές επιστήμες, σ’ ένα ρόλο εμπνευστή της πειραματικής διαδικασίας. Ας δούμε ένα παράδειγμα μιας δράσης που οργανώθηκε από το Poverty Action Lab (PAL) που διευθύνει το MIT.

Επαρχία του Rajastan, Ινδία. Μόνο 1% των παιδιών είναι πλήρως εμβολιασμένα εκεί. Όχι γιατί δεν υπάρχουν εμβόλια, ίσα ίσα διατίθενται και μάλιστα δωρεάν. Ούτε τίθεται θέμα αδιαφορίας των γονέων: σε περίπτωση που ένα παιδί νοσήσει, οι γονείς κάνουν τα πάντα γι’ αυτό. Το πρόβλημα είναι ότι οι απόψεις και τα πιστεύω τους, τους εμποδίζουν συχνά να καταλάβουν τι σημαίνει εμβολιασμός και γιατί είναι απαραίτητος. Και είναι σχεδόν ακατόρθωτο να τους πείσεις. Μήπως υπάρχει και άλλο θέμα, πιο πρακτικό και άρα αντιμετωπίσιμο; Όντως υπάρχει και είναι η πρόσβαση στο κέντρο εμβολιασμού. Φανταστείτε μια γυναίκα που πρέπει να περπατήσει μερικά χιλιόμετρα με το παιδί της, αφήνοντας πίσω ένα σωρό δουλειές, για να φτάσει σε ένα κέντρο υγείας κλειστό… όλο θα αναβάλει την απόφαση να ξαναπάει. Ποια πειραματική προσέγγιση ακολούθησε η PAL για να αντιμετωπίσει το θέμα και να ανατρέψει την κατάσταση; Συνέκρινε τρεις ομάδες πληθυσμού και εισήγαγε δυο παραμέτρους: στη πρώτη ομάδα δεν άλλαξε τίποτα, στη δεύτερη ο εμβολιασμός διευκολύνθηκε με την οργάνωση κινητών σημείων εμβολιασμού και στην τρίτη ομάδα έδωσε εκτός από την ευκολότερη πρόσβαση και ένα άλλο κίνητρο ώστε να δράσουν οι γονείς άμεσα: σε κάθε εμβολιασμό προσέφερε ένα κιλό φακές. Τι έγινε; Τα ποσοστά εμβολιασμού αυξήθηκαν από 6% στην πρώτη ομάδα, στο 17% στη δεύτερη και 38% στην τρίτη! Δηλαδή, το άμεσο κίνητρο μαζί με την καλύτερη πρόσβαση εξαπλασίασε τον αριθμό εμβολιασμένων παιδιών! Φαίνεται τόσο απλό!

Θα ήθελα να κλείσω το θέμα με δυο φράσεις της E. Duflo σαν τροφή για περαιτέρω σκέψη: «Επιθυμώ να εξασκώ το επάγγελμά μου θεωρώντας το μια πραγματικά ανθρωπιστική επιστήμη, με ακρίβεια, ταπεινότητα, γενναιοδωρία, πολιτικά τοποθετημένη». Και ακόμα: «Κάτι πρέπει να κάνει κανείς με το γεγονός ότι γεννήθηκε μ’ένα ασημένιο κουτάλι στο στόμα, έτσι δεν είναι; Προσπαθώ να ζω με την αίσθηση αυτού του προνομίου. Και με την ευθύνη την οποία συνεπάγεται»…

 

P&I. Οι εικόνες της εξαθλίωσης στις χώρες του Τρίτου Κόσμου εισβάλλουν βίαια στη ζωή μας, συνήθως μέσω της τηλεόρασης. Αισθανόμαστε δυστυχώς ότι δεν κάνουμε τίποτα προσφέροντας τον οβολό μας στις μεγάλες ανθρωπιστικές οργανώσεις που συχνά κατηγορούνται και για κακοδιαχείριση. Το παράδειγμα του Poverty Action Lab μας διδάσκει ότι αν ακολουθήσουμε μικρά βήματα, με ορθολογισμό αλλά σεβόμενοι την ανθρώπινη διάσταση, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε προβλήματα που φαίνονται βουνό. Εκεί να βρίσκεται το στοίχημα για την ποθητή αναγέννηση της κοινωνίας;

Notes:

  1.  Esther Duflo, Le développement humain. Lutter contre la pauvreté (I), Le Seuil / République des idées, Paris, 2010
  2. Esther Duflo, La politique de l’autonomie. Lutter contre la pauvreté (II), Le Seuil / République des idées, Paris, 2010 

Σχολιάστε το άρθρο

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.