Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Η Τέχνη του χρήματος

Η πρώτη πολιτιστική επίσκεψη των φίλων του People & Ideas ήταν στην έκθεση για τον Θεόφι­λο στο μουσείο Μπενάκη της οδού Κουμπάρη 1 στο Κολωνάκι. Το κτή­ριο αυτό αγοράσθηκε α­πό τον Ε. Μπενάκη το 1910 για να στεγάσει την οι­­­κογένειά του επί εί­κο­σι χρόνια. Μετατράπηκε σε μουσείο το 1930, έγιναν σε αυτό αρκετές προ­­σθήκες και επεκτάσεις για να στεγάσει τις δω­ρε­ές και τα άλλα αποκτήματά του. Σήμερα στέκει εκεί και αποτελεί – ως αρχιτεκτόνημα και ως οί­κη­μα- φορέα μνήμης της μεγα­λοα­στι­κής τάξης του 19ου και των αρ­χών του 20ού αι­ώνα.

Η συγκεκριμένη έκθεση δημιουργήθηκε από έργα της συλλογής της Εμπορικής Tρά­πε­ζας, συνοδεύ­τηκε από μια έκδοση της τράπεζας στη δεκαετία του ’70 σε περιορισμένα αντί­τυπα και εξαντλήθηκε αμέσως. Πρόκειται για μια απλή παράθεση έργων χωρίς συνοχή και δίχως μουσειολογική προσέγγιση. Καμμία ένταξη σε κάποιο σύνολο, χρονικό, ιδεολογικό, τοπι­κι­στι­κό ή άλλο. Πιθανός στόχος η πλήρης ανεξαρτησία του μουσειακού επισκέπτη και η χα­ρά της ανακά­λυ­ψης. Ως μουσειολόγος, επισκέπτης-θεατής βλέπω πάντα τι θα μπορούσε να είχε γί­νει και δεν έ­γινε χωρίς αυτό να σημαίνει ότι βλέπω πάντα σωστά. Η συγκεκριμένη έκθεση θα μπορούσε να είναι τμήμα μιας μεγαλύτερης για τη συλλεκτική δραστηριότητα της Εμπορικής Tρά­πε­ζας ή όλων των ελληνικών τραπεζών με τον ενδεχόμενο τίτλο «Η Τέχνη του χρήματος», ή κάποιον άλλο. Όλες αυτές οι σκέψεις με οδήγησαν σε μια ενδεικτική καταγραφή της συλλεκτικής δραστη­ριό­τητας των τρα­πε­ζών εντός και εκτός Ελλάδας.

Οι τράπεζες, τα «ευαγή» αυτά ιδρύματα, στο πέρασμα του χρόνου εκτός από τις οικονομίες μας, τις οι­κο­νο­μι­κές ατυχίες συμπολιτών μας κλπ, συνέλεγαν και συλλέγουν έργα Τέχνης. Η δραστηριό­­τητα αυ­­τή φαίνεται να διαφοροποιείται ανά περίπτωση και να επηρεάζεται τόσο από την πο­λι­­τική της κάθε τρά­­πε­ζας α­πέ­να­ντι στη συλλογή έργων τέχνης, όσο και α) από τις κοινωνικές συν­­­θήκες της κάθε ε­­πο­­χής, β) από την προσωπικότητα του ε­κά­στοτε διευθυντή (για την Ελ­λά­δα), γ) από την οι­κο­νο­­μι­κή ευρ­ω­στία της κάθε τράπεζας, δ) την αποστολή της αλ­­λά και ε) την ι­­στο­­ρική ε­ξέ­λι­ξη της ίδιας της Τέχνης. Η συλλεκτική δραστηριότητα των τρα­πε­ζών εν μέρει υποκρύπτει την προσπάθεια τους να «επιστρέφουν» τις οφειλές τους στην κοινωνία. Ε­ξαργυ­ρώ­νουν τις τύψεις τους για να παραφράσουμε λίγο και τον Μπρεχτ.

Η συλλεκτική διαδρομή των ελληνικών τραπεζών είναι σύγχρονη της δημιουργίας του νέου ελληνικού Κράτους  1 και της ανάδυσης της αστικής τάξης.

Η Εθνική Τράπεζα (1841) ιδρύθηκε με τη συνδρομή του Ελβετού φιλέλληνα και τρα­πε­ζίτη Ιωάννη-Γαβριήλ Εϋνάρδου και του Γεωργίου Σταύρου. Συγχρόνως με την προ­σπά­­θειά της να εισέλ­θει στην χρηματοπιστωτική αγορά, ξεκίνησε και τη συλλεκτική δρα­στη­ριό­τη­τά της  2. Έτσι δια­θέ­τει μια συλλογή που απαρτίζεται από 1.300 πρωτότυπα έρ­­γα ζωγράφων, γλυπτών και χαρακτών του 19ου και 20ού αιώνα. Ο πυρήνας της συλλογής απαρτίσθηκε από εκπροσώπους της σχο­λής του Μονάχου (Λύτρας, Βολονάκης, Γύζης) και στη συνέχεια εμπλουτίστηκε με έργα της γενι­άς του ’30 και εκτείνεται μέχρι τον Β’ παγκόσμιο Πόλεμο. Μέρος της εκτίθεται σε χώρο της τρά­πεζας και εί­­ναι ανοιχτή για το κοινό.

Η Τρά­πε­ζα Πειραιώς δραστηριοποιείται μέσω ενός δι­κτύου επτά μου­σεί­ων σε όλη την Ελλάδα. Δεν διαθέτει συλλογή έργων τέχνης αλλά τα μουσεία αναδεικνύουν δείγματα προβιο­μη­χα­νι­κής ε­πο­­χής και τέχνες που εκ­λεί­πουν (υ­­δρο­κίνηση, μαρμαρογλυφία, σηροτροφεία, αργυ­ρο­χο­ϊ­α, πλι­ν­­θοκεραμοποία, βιομηχανική ε­λαι­ουργία κλπ). Η έλλειψη συλλογής δίνει ένα ιδιαίτερο στί­γ­μα σε αυτά τα μουσεία, τα οποία λειτουργούν με τις πλέον σύγχρονες μουσειολογικές από­ψεις.

Η Alpha Bank έ­χει μια συλλογή από 4.000 έργα που προέρχονται από αγορές, δωρεές και από τη συγ­­­χώ­νευσή της με άλλες τρά­πε­ζες. Τα έργα αυτά αντιπροσωπεύουν τη νεοελληνική Τέχνη από το 1880 μέχρι σή­­με­ρα. Εκθέσεις στην Ελ­λά­δα και την Κύπρο πραγματοποιούνται συχνά από το 20­05 οπότε η συλλογή πρωτο­πα­ρου­­σιά­στηκε στο μουσείο Μπενάκη (σε μια πετυχημένη έκ­θε­ση).

Η Τράπεζα της Ελλάδος (1928), συνέδεσε τη σύσταση της συλλογής της με την οικο­δό­μη­ση και τον καλλωπισμό του μεγάρου της οδού Πανεπιστημίου. Διαθέτει μια μεγάλη συλ­­λο­γή που περιλαμβάνει τις περισσότερες περιόδους της νεοελληνικής ζωγρα­φι­κής από το μέ­σον του 19ου αιώνα έως το τέλος του 20ού, ορισμένες δε, με ιδιαίτερη πυκνότητα. Η συλλογή έ­δωσε βάρος στη γενιά της σχολής του Μονάχου γιατί κρίθηκαν ως θεμελιωτές της νεο­ελ­λη­νι­κής Τέ­χνης. Η συγ­κρό­­τηση της συλλογής δια­μορ­φώθηκε και ε­πη­ρεάστηκε κατά πολύ από τους διευ­θυ­ντές της και χα­­ρακτηρίζεται από συντηρητισμό ως προς την θεματογραφία  Προτιμήθηκαν θέ­μα­­τα ιστορικά και μυθολογικά, τοπία, περιορισμένες προσω­πο­γρα­φίες και αποκλείονται σχε­δόν τα γυ­μνά. Είναι χαρακτηριστικό ότι ενώ ο πρώ­τος διευθυντής της Α. Διομήδης αγόρασε μόνο 10 έρ­­­γα, οι επόμενοι έκαναν εκτε­τα­μέ­νες α­γο­ρές αρχικά κατα­ξιω­μέ­νων καλλιτεχνών, στη συ­­νέ­χει­α λι­­­γότερο γνωστών και υ­παλ­λή­λων της τρά­­πεζας, μέχρι την ε­πο­χή του Ξ. Ζολώτα οπότε σχε­­δόν ο­­­­λο­κληρώνεται μια πορεία και πα­ρα­τη­­ρείται στασιμότητα α­γο­ρών. Το 2002 επί διοί­κησης Ν. Γκαργκάνα στοιχειοθετήθηκε ένα cor­pus έργων και εμπλουτίστηκε α­νάλογα με τις ελ­­λεί­ψεις της. Η θέαση μέρους της συλ­λο­γής είναι δυνατή online μέσω ενός ει­κο­νι­κού μου­σεί­ου που υλοποί­η­σε η τράπεζα χωρίς δυ­στυχώς αποτελέσματα αντάξια ε­νός τέ­τοι­ου φ­ο­­ρέ­α. Έργα της συλλογής επίσης τοποθετούνται στις υπηρεσίες και τα κα­τα­στή­ματα των τρα­πε­­ζών.

Η συλλεκτική δραστηριότητα των τραπεζών εκτός Ελλάδος παρουσιάζεται ενδεικτικά μέσω δύο ευρωπαϊκών τραπεζικών ιδρυμάτων, τα οποία συλλέγουν για διαφορετικούς λόγους αλλά και τα δύο προωθούν την Τέχνη και τους καλλιτέχνες.

Η Deutsche Bank (1870) με έδρα τη Γερμανία αναγνώρισε την πολιτιστική συμμετοχή της ως ένα ουσιαστικό στοι­χεί­ο της εμπορικής και κοινωνικής της ευθύνης. Πρόκειται για τη με­γα­λύτερη εταιρική συλλογή έρ­­γων τέχνης σε ολόκληρο τον κόσμο, που σήμερα αριθμεί πάνω α­πό 56.000 έργα Τέχνης με με­γα­­λύτερη έμφαση στα σύγχρονα έργα σε χαρτί. Το 1997 συ­νερ­γά­στηκε με τον οργανισμό Gug­­gen­heim για τη δημιουργία μουσείου-δορυφόρου στο Βερολίνο, το ο­ποίο στηρίζεται οικονομικά από κεφάλαια της τράπεζας, φι­λο­­ξε­­νεί εκ­θέ­σεις των συλλογών και των δύο εταίρων δίνοντας βήμα και σε νέους καλ­­­λι­τέ­χνες. Η ί­­δρυση αυτού του μουσείου α­­πο­τέ­λεσε μέρος του σχεδίου ανοικοδόμησης της πόλης μετά το 1989 και απο­κρυσταλλώνει την προ­­σπά­θει­α επα­να­προ­σέγ­γι­σης των δύο πλευ­ρών με­­­τά το τέλος του Ψυ­χρού Πολέμου και την ε­νο­ποίηση των δύο Γερ­μα­νι­ών. Το μουσείο στεγάζεται σε κτή­ρι­ο της τρά­­πεζας στην εμβληματική λεωφόρο Unter den Linden και το ε­πισκέπτονται 130.000 επι­σκέ­­­πτες το χρό­νο.

Η Erste Bank, που έχει έδρα την Τσεχία και δρα­στη­ριο­ποι­είται στην κεντρική, ανατολική και νο­τιο­α­να­­­τολική Ευ­­­­­ρώ­πη, δι­α­τη­ρεί τη συλλογή της ως «α­πο­στολή». Κα­­λύπτει ένα κενό που εκτιμά ότι υ­πάρ­χει στην αγορά μιας ορισμένης χρονικής περιόδου και προσπαθεί να απο­τυ­πώ­σει την εξέ­­­λι­ξη της Τέ­χνης μετά την εγκαθίδρυση των κομ­μουνιστικών καθε­στώ­­­­των αλλά και τις επιρροές που έχει ασκήσει και δεχθεί η τέχνη τα χρόνια αυτά..

Από την έστω και μικρή αυτή μελέτη της συλλεκτικής δραστηριότητας δεν πρέπει να πα­ρα­λεί­ψου­με το γεγονός ότι οι ελληνικές τράπεζες ανέλαβαν σε μια εποχή κατά την οποία δεν υπήρχαν πι­νακοθήκες να προστατέψουν και να προωθήσουν την τέχνη. Στην επιλογή των έργων παρατηρείται επιφύλαξη απέναντι στην πρωτοπορία, και μια συγκατάθεση στην αγορά έργων ακαδημαϊκού χα­ρα­­κτήρα Ακόμη, τα ιδρύματα αυτά σε χαλεπούς και δύσκολους καιρούς όπως οι πόλε­μοι, στή­ρι­ζαν οικονομικά τους καλλιτέχνες αγοράζοντας έργα τους. Σήμερα οι τράπεζες εκθέτουν τη συλ­λο­γή τους σχετικά περιορισμένα αλλά με μια τάση εξωστρέφειας. Η αποτίμηση της συλλογής τους, αν γίνεται, είναι εσω­τε­ρι­κή και έτσι δεν είναι ευρέως γνωστός ο ακριβής αριθμός και η αξία των έργων που δια­θέ­τει κάθε τράπεζα.

Οι ευρωπαϊκές τράπεζες αντίθετα, παρουσιάζουν μεγαλύτερη εξωστρέφεια, με διαρκή στήριξη των καλλιτεχνών μέσω προγραμμάτων και εκθέσεων αλλά και με την ίδρυση μουσείων με σκοπό την ακόμη μεγαλύτερη θέαση των συλλογών.

Στους παραπάνω λόγους δημιουργίας, συντήρησης και ανάδειξης των τραπεζικών συλλογών σή­με­ρα θα προσθέταμε και τις δημόσιες σχέσεις της κάθε μιας και την ενίσχυση του brand name της «καλλωπίζοντας» με πο­λιτισμό το κοι­νω­νι­κό προφίλ που επι­δι­ώ­κει να θεμελιώνει. Όλοι αυτοί οι συ­σχετισμοί έχουν ως α­πο­τέ­λεσμα η συλ­λογή να α­κο­λου­θεί ό­χι μόνο τις επιτυχίες αλ­λά και τις α­πο­τυχίες της τρά­πε­ζας. Οι τελευταίες εξε­λίξεις στο διεθνή χρηματοπιστωτικό χώ­ρο έδειξαν ότι οι συλλογές μπο­ρούν να εκ­ποιηθούν για να α­πο­πλη­ρώ­σει η Τρά­πε­ζα τις οφειλές της όπως συνέβη με την Le­hm­a­n­ Bro­the­rs.

Η Μίνα Καραγιάννη είναι Μουσειολόγος – Σύμβουλος Πολιτισμού και Επικοινωνίας. Διαθέτει μεταπτυχιακό δίπλωμα εξειδίκευσης στις Μουσειακές Σπουδές από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, καθώς και πτυχίο Ευρωπαϊκού Πολιτισμού από το Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Είναι επιστημονικός συνεργάτης του Οικονομικού Παν/μίου Αθηνών και αρθρογραφεί, επιλεγμένα, σε social media.

Notes:

  1. Γ.Β. Δερτιλής, «Ιστορία του Ελληνικού κράτους», Α΄ Τόμος, βιβλιοπωλείον της Εστίας.
  2. «Η Νεότερη Ελληνική ζωγραφική στην Tράπεζα της Ελλάδος», έκδοση της τράπεζας Ελλάδος

Σχολιάστε το άρθρο

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Εγώ που νόμιζα ό,τι η συλλεκτική δραστηριότητα των τραπεζών ήταν μια σύγχρονη υπόθεση, στα πλαίσια του «σωστού» κοινωνικού προφίλ κάθε εταιρείας και της μοντέρνας αντίληψης περί διαφήμισης… Πολύ ενδιαφέρον το άρθρο σου. Θα βλέπω τις τράπεζες με άλλο μάτι τώρα :). Ενδιαφέρον επίσης έχει ο ρόλος του εκάστοτε διευθυντή (της Τράπεζας της Ελλάδος) στη δημιουργία κάθε συλλογής…

  • Μίνα Καραγιάννη

    Φαίδρα και Λητώ, Λητώ και Φαίδρα. Σας ευχαριστώ πολύ για το φιλόξενο «βήμα» σας.
    Φαίδρα μου δεν ξέρω πόσο και πως θα αλλάξει η συμπεριφορά σου-μας μετά από αυτό το άρθρο, δεν σου κρύβω ότι θα ήθελα πολύ να συμμετέχω σε μια τέτοια έκθεση. Είναι τόσος ο πλούτος της παράλληλης κοινωνικής ιστορίας που αποτελεί ζωντανή πρόκληση για μένα!!!
    Καλά να είμαστε…σας θερμοχαιρετώ!
    Υ.Γ Οσο για το ντιζαϊνάτο παρτέρι σου δεν έχω λόγια. Η αισθητική σου είναι αναγνωρισμένη!!!

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.