Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

ΜΗΝ (την) ΠΑΤΑΤΕ (με) ΤΟ ΠΡΑΣΙΝΟ

Από παιδί  δεν μου άρεσαν οι επιγραφές που βρίσκονται συνήθως στα πάρκα των πόλεων: «Μην πατάτε το πράσινο».  Το «πράσινο» ως χαρακτηρισμός ενός πάρκου μου φαινόταν πολύ απλοϊκός: δίνεται έμφαση μόνο στην εμφάνιση, στο χρώμα. Για μένα όμως το πάρκο δεν ήταν απλώς μια  ευχάριστη εξαίρεση στο μουντό αστικό τοπίο: ήταν ευκαιρία για  παιχνίδι  εκτός της ασφάλτου και των πεζοδρομίων .  Ήταν ευκαιρία ενασχόλησης με το «φυσικό» περιβάλλον. Αργότερα στις σπουδές μου, όταν άρχισα να ασχολούμαι επιστημονικά με τα θέματα του περιβάλλοντος, έμαθα ότι το περιβάλλον είναι κάτι εξαιρετικά πολύπλοκο (και γι’αυτόν τον λόγο όμορφο), στο οποίο ο άνθρωπος στηρίζεται απόλυτα για την επιβίωσή του και με το οποίο αλληλεπιδρά συνεχώς. Η σχέση αυτή επηρεάζεται από τη θεώρηση που έχει ο άνθρωπος για το περιβάλλον και τη θέση του μέσα σε αυτό.

Τα τελευταία χρόνια το περιβάλλον έχει έρθει έντονα στο προσκήνιο —και στη χώρα μας— κυρίως λόγω της συνεχιζόμενης καταστροφής που υφίσταται, καθώς και της ανεπαρκούς προστασίας του. Το μαρτυρούν η πρόσφατη δημιουργία ξεχωριστού υπουργείου, αλλά και  ενός υπολογίσιμου πολιτικού κόμματος. Επίσης, το μαρτυρά η ολοένα αυξανόμενη σημασία που του δίνουν τα ΜΜΕ. Πριν 15 χρόνια το περιβάλλον και τα προβλήματά του ήταν πολυτέλεια. Σήμερα είναι σχεδόν «της μόδας». Αυτήν τη μόδα ίσως είναι πιο εύκολο να την αντιληφθεί ο καθένας μας  πλέον και ως καταναλωτής. Ορισμένες επιχειρήσεις , αντιλαμβανόμενες αυτή την κοινωνική μεταστροφή,  καταβάλλουν προσπάθεια να πείσουν τους καταναλωτές ότι τα προϊόντα τους ή η συμπεριφορά τους είναι «φιλική προς το περιβάλλον», «οικολογική», «βιώσιμη»… και φυσικά «πράσινη». Αυτή η στάση εμπίπτει στον χώρο του λεγόμενου «πράσινου μάρκετινγκ», το οποίο, ειδικά στο εξωτερικό αλλά προσφάτως και στην Ελλάδα, έχει αυξηθεί θεαματικά. Στις ΗΠΑ τα «πράσινα» προϊόντα που κυκλοφορούν στην αγορά το 2010 έχουν αυξηθεί κατά 73% σε σχέση με το 2009. Αν και η μόδα αυτή είναι προτιμότερη σε σχέση με την συνειδητή ή ασυνείδητη άγνοια που επικρατούσε παλιότερα, υποκρύπτει εν τούτοις σοβαρούς κινδύνους.

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι αυτός του greenwashing ή «πράσινου ξεπλύματος/εξαπάτησης». Με τον όρο αυτό νοείται η παραπλάνηση/παραπληροφόρηση των καταναλωτών, σχετικά με τις πρακτικές που ισχυρίζονται πως εφαρμόζουν οι εταιρίες ή σχετικά με τις υποτιθέμενες οικολογικές ιδιότητες των προϊόντων τους ,  προκειμένου να αυξηθούν οι πωλήσεις. Τα παραδείγματα greenwashing είναι πάμπολλα (95% στις ΗΠΑ σύμφωνα με την sinsofgreenwashing.org ) και έχουν πολλές εκφάνσεις, όπως: η απουσία στοιχείων που να αποδεικνύουν τις οικολογικές ιδιότητες των προϊόντων (πώς ξέρω π.χ. ότι το προϊόν Χ προέρχεται από ανακυκλωμένα υλικά;), ή ο αποπροσανατολισμός των καταναλωτών όταν βαπτίζεται  ως πράσινο το «μη χείρον» από μια ομάδα προϊόντων με πολλές περιβαλλοντικές επιπτώσεις (π.χ. υβριδικά αυτοκίνητα SUV ή οργανικά τσιγάρα).

Από τις πρακτικές του greenwashing, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει αυτή των κρυμμένων ανταλλαγών ή συμβιβασμών (trade-offs), η οποία δεν περιορίζεται μόνον στην αγορά αλλά κυριαρχεί και στην πολιτική. Αυτή διαπράττεται όταν υπερτονίζονται τα περιβαλλοντικά οφέλη ενός προϊόντος ή μιας πολιτικής, ενώ παράλληλα υποκρύπτονται οι σημαντικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις που τα συνοδεύουν.    Κλασσικό παράδειγμα η περίπτωση των αιολικών πάρκων, τα οποία προωθούνται έντονα και στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια ως μια από τις λύσεις για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Ως βασικό όφελος από τη λειτουργία των αιολικών πάρκων εκλαμβάνεται η παραγωγή «καθαρής ή πράσινης» ενέργειας χωρίς εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, τα οποία ευθύνονται για την παγκόσμια υπερθέρμανση. Αυτό που υποκρύπτεται, όμως, ή μάλλον υποβαθμίζεται, είναι οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις τους στην πανίδα (κυρίως προσκρούσεις και μετατοπίσεις πουλιών) και οι αυξημένες απαιτήσεις τους σε δίκτυα υποδομών (δρόμοι, ηλεκτρικά δίκτυα) τα οποία με τη σειρά τους προκαλούν πρόσθετες περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Το θέμα έχει φτάσει να διχάσει τις περιβαλλοντικές ΜΚΟ, άλλες εκ των οποίων στέκονται  κυρίως στα οφέλη και άλλες κυρίως στις επιπτώσεις.

Τι κάνουμε λοιπόν; Τόσα χρόνια περιμέναμε να έρθει το περιβάλλον στο προσκήνιο ώστε να κάνουμε το σωστό και τώρα που έγινε επιτέλους μόδα, δεν ξέρουμε ποιο είναι αυτό; Μήπως είναι όλα μια πρόφαση ή ένα καλά σκηνοθετημένο παιχνίδι εντυπώσεων και θα πρέπει να γυρίσουμε στις παλιές καλές μας «βρώμικες» συνήθειες, όπως ήδη υποστηρίζουν αυτοί που μιλάνε για οικο-κόπωση (eco-fatique) των καταναλωτών/πολιτών;

Η απάντηση είναι κατηγορηματικά όχι! Άλλωστε «το περιβάλλον φυγείν αδύνατον».  Πρέπει, αντίθετα,  να επιμείνουμε μέχρι να καταλάβουμε όλοι ότι η πολύπλοκη φύση του περιβάλλοντος και η σχέση μας με αυτό δεν επιδέχεται απλοϊκές αναλύσεις και συμπεράσματα. Μάλιστα δε,  είναι ακριβώς αυτή η απλοϊκή (ή αναλυτική, όπως λέγεται)  λογική του παρελθόντος που ευθύνεται για τις  «λύσεις» που οδήγησαν στα σημερινά   προβλήματα. Χρειαζόμαστε μια συνολική ή συστημική θεώρηση των πραγμάτων, η οποία να λαμβάνει υπ’όψιν όσο το δυνατόν περισσότερους από τους παράγοντες  που εμπλέκονται (περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς, οικονομικούς) καθώς και τη σχέση μεταξύ τους.  Υπό αυτό το πρίσμα, τίποτα δεν είναι αυτοδίκαια και αυτόματα «πράσινο». Αν π.χ.  όλοι οδηγούσαμε «οικολογικά» αυτοκίνητα, δεν θα λύναμε το κυκλοφοριακό πρόβλημα, ούτε το πρόβλημα της ρύπανσης· είναι σαν να περιμένει κανείς να αδυνατίσει τρώγοντας μεγάλες ποσότητες light τροφίμων. Εάν δούμε το πρόβλημα συνολικά, θα διαπιστώσουμε ότι είναι προτιμότερες οι δημόσιες συγκοινωνίες και η ισορροπημένη διατροφή.

Το θέμα τελικά είναι εάν είμαστε διατεθειμένοι να υιοθετήσουμε αυτή τη συνολική θεώρηση, καθώς είναι δύσκολη και απαιτητική, ενώ  οι λύσεις/επιλογές που υποδεικνύει είναι, συνήθως,  καλύτερες μόνο μακροπρόθεσμα. Εάν όχι, τότε απλώς θα εξακολουθούμε να ζούμε σε μια προσωρινή «πράσινη» αυταπάτη εντός μιας μουντής πραγματικότητας.

Ο Δρ. Παναγιώτης Παναγιωτακόπουλος είναι Μηχανικός Περιβάλλοντος και ιδρυτής της συμβουλευτικής εταιρίας σε θέματα βιωσιμότητας Close the Loop. Είναι επίσης Eθνικός Eμπειρογνώμονας Οικο-καινοτομίας στον ΟΟΣΑ,  διδάσκων στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών «Οργάνωση και Διοίκηση Τεχνικών Συστημάτων» και στέλεχος του Επιμελητηρίου Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητος.

Σχολιάστε το άρθρο

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Παναγιώτη καλησπέρα. Το άρθρο σου μου άρεσε πολύ. Είναι από τις λίγες φορές που διαβάζω για μια «συνολική θεώρηση των πραγμάτων η οποία να λαμβάνει υπ’όψιν όσο το δυνατόν περισσότερους από τους παράγοντες που εμπλέκονται (περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς, οικονομικούς) καθώς και τη σχέση μεταξύ τους». Ξεφεύγουμε επιτέλους από τις απλοϊκές ιστορίες και τα συνθήματα. Πώς γίνεται αυτή η προσπάθεια στην Ευρώπη; είναι θέμα πολιτικών και επιστημόνων ή πλέον εμπλέκονται και οι πολίτες;

  • Λητώ Σεϊζάνη

    Εν τω μεταξύ μόνο στην Ελλάδα με τα ελάχιστα πάρκα, σου λένε να μην πατάς το πράσινο. Στις άλλες χώρες ο κόσμος πατάει το γρασίδι, κάθεται σ’αυτό, κάνει πικ-νικ και λοιπά. Πώς εξηγείται αυτό;

  • Παναγιώτη καλημέρα και από εμένα. Συγχαρητήρια για το άρθρο σου.Είναι ίσως μία από τις λίγες περίπτωσεις που βλέπω να εκφράζεται τόσο περιεκτικά κ συνοπτικά, μια τόσο σφαιρική και συγκροτημένη άποψη του (ψευδο)οικολογικού βομβαρδισμού που δεχόμαστε τα τελευταία χρόνια.
    Συνέχισε να λες ανοιχτά τη γνώμη σου, όπως άλλωστε κάνεις όλα τα χρόνια της επιστημονικής σου πορείας.
    Και θα συμφωνήσω και με την κυρία Σεϊζάνη. Μήπως λοιπόν εάν αρχίζαμε να πλησιάζουμε περισσότερο το πράσινο θα το σεβόμασταν επρισσότερο? Γιατί είμαστε ο μόνος λαός που ενώ δεν «πατάει» το πράσινο καταφέρνει να το καταστρέφει!!

  • Παναγιώτης Παναγιωτακόπουλος

    @Φαίδρα. Ευχαριστώ για τα καλά λόγια. Η συνoλική/συστημική θεώρηση είναι παλιά ιστορία. Έχει ξεκινήσει ήδη από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα και έχει προκαλέσει επαναστάσεις στην τεχνολογία και την επιστήμη όπως η κυβερνητική και η πληροφορική (οι οποίες και μας επιτρέπουν αυτό τον ωραίο διάλογο). Η μεγάλη τους συμβολή όμως ήταν στην αντίληψη της πολυπλοκότητας των περιβαλλοντικών ζητημάτων. Ήδη από το 1972 μια ομάδα συστημικών επιστημόνων έκρουσε το καμπανάκι του κινδύνου για την αλόγιστη «μεγέθυνση» (και όχι ανάπτυξη), μέσα από την κλασσική πλέον μελέτη “Limits to Growth” http://en.wikipedia.org/wiki/The_Limits_to_Growth . 20 χρόνια μετά στην περίφημη διάσκεψη του Ρίο για την Βιώσιμη Ανάπτυξη ακούστηκε το κατεξοχήν Συστημικό σύνθημα «Σκέψου Παγκόσμια, Δράσε Τοπικά» (Think Globally, Act Locally). Στην Ελλάδα υπάρχούν μεταξύ άλλων η Ελληνική Εταιρία Συστημικών Μελετών (www.hsss.gr) και το Επιμελητήριο Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητας (www.environ-sustain.gr) που εφαρμόζει ανοιχτά τη θεώρηση αυτή στα περιβαλλοντικά προβλήματα. Δυστυχώς, όμως παρά τις προσπάθειες αυτές η συστημική λογική είναι ιδιαίτερα περιορισμένη στην πολιτική και την επιστήμη γενικότερα. Τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς η αναλυτική λογική είναι βαθιά ριζωμένη και δύσκολα ξεριζώνεται (καταθέτω και προσωπική εμπειρία σε αυτό!).

  • Παναγιώτης Παναγιωτακόπουλος

    @Λητώ. Τι να πω…ίσως φταίει ότι έμεις δεν έχουμε πολλά πάρκα και αυτά που έχουμε είναι απεριποίητα και δεν διαχειρίζονται σωστα. Όπότε η τυπική ελληνική λύση στο πρόβλημα διαχείρισής τους, είναι να εξαφανίσεις το ίδιο το πρόβλημα εξ’αρχής, αποκλείοντας τους χρήστες του πάρκου. Ίσως να φταίει ότι έχουμε και τόοοσες ελέυθερες και προσβάσιμες παραλίες, οπότε δεν χρειαζόμαστε τα πάρκα εμείς…

  • Παναγιώτης Παναγιωτακόπουλος

    @skalliki. Ευχαριστώ για την υποστήριξη…πρέπει όμως να συνδράμετε και οι υπόλοιποι συνάδελφοι..Το «συνάφι» μας είναι ενοχλητικά βουβό…

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    @Παναγιώτη. Ευχαριστώ για όλες αυτές τις ενδιαφέρουσες πληροφορίες. Η αναλυτική λογική είναι όντως βαθειά ριζωμένη στον τρόπο που σκεφτόμαστε και προσεγγίζουμε τα όποια θέματα. Πιστεύω πως η επανάσταση στην επικοινωνία και κυρίως στο sharing of knowledge που γίνεται τώρα χάρη στο διαδίκτυο να βοηθήσει ουσιαστικά. Ήδη οι νέες γενιές σκέφτονται με πολύ λιγότερο αναλυτικό τρόπο από αυτόν που έχουμε εμείς. Στο μεταξύ, εσείς που ξέρετε… να μας τα εξηγείτε!

Αφήστε ένα σχόλιο για το Παναγιώτης Παναγιωτακόπουλος Ακύρωση απάντησης

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.