Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Το μανιφέστο του εκλαϊκευτή!

Ένα επίκαιρο και πολύ της μόδας ζήτημα το οποίο αποτελεί και προσωπική πηγή διαρκούς έμπνευσης είναι το θέμα της εκλαΐκευσης της επιστήμης. Το να μιλήσει κανείς για τη σημασία της υπονοεί ότι θα μιλήσει για τη φύση ενός διαλόγου μεταξύ δυο πρωταγωνιστών : τους επιστήμονες απ’τη μια και το ανενημέρωτο κοινό απ΄την άλλη. Αλλά… γιατί να υπάρξει καν εκλαΐκευση ή αλλιώς, γιατί η επιστήμη να μην λειτουργεί σε κλειστό κύκλωμα; Γιατί να απαιτείται όλο και περισσότερο απ’την επιστήμη να ανοιχτεί προς τον έξω κόσμο; Μια σύντομη ανασκόπηση της εξέλιξής της μες στο χρόνο θα μας απαντήσει.

Έτσι για πολύ καιρό, η επιστήμη αποτελούσε μια δραστηριότητα όπως κάθε άλλη, προσαρμοσμένη στα μέτρα του εκάστοτε επιστήμονα. Έχουμε για παράδειγμα τον Γκρέγκορ Μέντελ που καλλιεργούσε απομονωμένος στον κήπο του μπιζέλια και με τα περιορισμένα μέσα  που διέθετε έβαζε τις βάσεις τις γενετικής ή τον Ρουσώ που έκανε βοτανολογία στον κήπο του στη Γενεύη της Ελβετίας. Καμμιά φορά, η επιστήμη ήταν και υπόθεση κύρους: ο Τζορντάνο  Μπρούνο  καταδικάστηκε στην πυρά και ο Γαλιλαίος χρειάστηκε να απαρνηθεί τα λόγια του γιατί,  και οι δύο, έθεταν σε αμφιβολία την καθολική εκκλησία, αλλά αυτές ήταν εξαιρέσεις που επιβεβαίωναν τον κανόνα.

Με τη βιομηχανική επανάσταση του 19ου αιώνα που έφερε την ανάπτυξη της τεχνολογίας, η επιστήμη εξελίχτηκε σιγά σιγά σ’ έναν θεσμό με πολιτική και οικονομική βαρύτητα όπου οι έννοιες του ανταγωνισμού, των κρατικών συμφερόντων ακόμα και της στρατιωτικής αξίας, μπήκαν στο προσκήνιο. Σήμερα, η επιστήμη έχει φορείς, θεσμούς με τους δικούς της κανόνες λειτουργίας και τρόπους αξιολόγησης και είναι παντού: από το πώς πρέπει να τρεφόμαστε,  στο πώς αντιμετωπίζουμε τις παθήσεις ή αντιλαμβανόμαστε τη γήρανση κτλ. Δεν υπάρχει πτυχή της ζωής μας που να μην επηρεάζεται από την επιστήμη. Πώς να έχουμε μια στοιχειώδη επίγνωση του τι συμβαίνει γύρω μας ή του τι καλούμαστε να επιλέξουμε αν δεν διαθέτουμε μια βασική μόρφωση; Σκεφτείτε ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες μόνο 30% του πληθυσμού είναι σε θέση να ορίσει τι είναι το DΝΑ…  Άρα o πρώτος λόγος για να κάνει κανείς  εκλαΐκευση είναι για να ενθαρρύνει τη συμμετοχή όλων στην επιστημονική πρόοδο και στα οφέλη που απορρέουν απ’αυτή. Για να  το θέσουμε  πιο πεζά: οι επιστήμονες αλλάζουν τον κόσμο και οφείλουν να εξηγήσουν σε όλους γιατί και πώς το κάνουν!

Οι στόχοι της επιστήμης μεταμορφώθηκαν επίσης με τη πάροδο του χρόνου. Δεν προσπαθούμε πλέον να καταλάβουμε μόνο το πώς λειτουργεί η φύση, αλλά επιδιώκουμε να την αλλάξουμε. Είμαστε στην εποχή των τροποποιημένων οργανισμών, της κλωνοποίησης, της υποβοηθούμενης τεκνοποίησης, της νανοτεχνολογίας κτλ και επιπλέον έχει αναπτυχθεί μια στενή σχέση μεταξύ της τεχνολογίας και της επιστήμης.  Τα επιστημονικά άρθρα μετρούν όσο τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας και συχνά η αποδοτικότητα των επιστημονικών επιτευγμάτων είναι μεγαλύτερης σημασίας από τα επιτεύγματα της βασικής έρευνας. Η επιστήμη με τις επαναστατικές προσεγγίσεις που εντάσσεται όμως στη συνέχεια των σχέσεων ανθρώπου και φύσης βαδίζει δίπλα-δίπλα με πρακτικές που ταράζουν συθέμελα αυτή τη σχέση και κατ’ επέκταση εγείρουν ηθικά ζητήματα. Η δράση της επιστήμης έχει τόσες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις και τα μεγέθη και η δυναμική που έχει αποκτήσει είναι τέτοια, που συχνά αναρωτιέται κανείς αν υπάρχει πραγματικά δυνατότητα επιλογής των κατευθύνσεων που θα πάρει ή αν η επιστήμη βαδίζει ανεξάρτητη και προς όλες τις δυνατές κατευθύνσεις.

Διαπιστώνουμε μάλιστα ότι έχει αναπτυχθεί, στις πιο προηγμένες χώρες κυρίως, ένα αίσθημα δυσπιστίας ή καχυποψίας απέναντι στην επιστήμη και την τεχνολογία, αίσθημα που είναι ανεξάρτητο με το επίπεδο μόρφωσης: οι πιο μορφωμένοι είναι εξ΄ίσου καχύποπτοι με τους λιγότερο μορφωμένους! Μπορούμε λοιπόν να δούμε την εκλαΐκευση σαν ένα μέσο επανάκτησης της εμπιστοσύνης απέναντι στην επιστήμη αλλά και σαν μια ευκαιρία πραγματικής ενδυνάμωσης των πολιτών για να συμμετέχουν στα κοινά…

Ένα άλλο επιχείρημα που συχνά διατυπώνεται υπέρ της εκλαΐκευσης είναι ότι αποτελεί ένα μέσο για να ενθαρρύνει τους νέους να ακολουθήσουν μια καριέρα στις βασικές επιστήμες. Ίσως η Ελλάδα να έχει τις ιδιαιτερότητές της στο θέμα αυτό, πάντως είναι σίγουρο πως όσο περισσότερο ανεπτυγμένη είναι μια χώρα τόσο λιγότερο νόημα βρίσκουν οι νέοι να γίνουν μαθηματικοί, φυσικοί, χημικοί ή μηχανικοί! Εξαίρεση αποτελούν ακόμα οι βιοεπιστήμες γιατί φαίνεται πως τα ζητήματα υγείας και περιβάλλοντος ελκύουν ακόμα. Πώς η εκλαΐκευση μπορεί να λειτουργήσει ως πόλος έλξης προς την επιστήμη; Απλά γιατί ο επιστήμονας που κάνει εκλαΐκευση μιλάει στο πρώτο πρόσωπο και προσφέρει στο κοινό του όχι μόνο γνώση αλλά έναν προσωπικό τρόπο μετάδοσης που φαίνεται ζωντανός και ενδιαφέρων και είναι μακριά απ’ το μύθο της κρύας και απρόσωπης επιστήμης. Θα δείξει την πραγματική εικόνα της επιστημονικής έρευνας και αναζήτησης αντί να  παρουσιάσει μια εικόνα άψυχης τελειότητας. Θα διασταυρώσει στοιχεία από διαφορετικές πηγές, επιστημονικές και μη, για να περάσει το μήνυμά του. Έτσι δεν θα περιοριστεί στην απαρίθμηση δεδομένων και γεγονότων (όπως συχνά γίνεται στο σχολείο) αλλά θα αποδώσει μ’ έναν πιο έξυπνο και παιδαγωγικό τρόπο αυτό που κάνει την επιστήμη και το περιεχόμενό της τόσο πλούσιο και ενδιαφέρον. Και είναι απλά το να θέτει ερωτήματα και προβληματισμούς σε κάθε βήμα της. Ο εκλαϊκευτής δεν εκπαιδεύει το κοινό του με την κλασσική έννοια αλλά διεγείρει την περιέργεια, διευρύνει τους ορίζοντες, αφυπνίζει το κριτικό πνεύμα. Ξέρει ότι το κοινό του a priori δυσκολεύεται να τον παρακολουθήσει! Πρέπει να του κεντρίσει το ενδιαφέρον για να τον ακούσουν. Έτσι κάνει συγκεκριμένη προσπάθεια για να επικοινωνήσει μαζί του και να το διασκεδάσει! Ο σύγχρονος παραμυθάς που λέγαμε κάποτε…

Τέλος, εκλαϊκεύω σημαίνει φτιάχνω κοινωνικό ιστό! Είναι πράγματι μια ευκαιρία να έχει κανείς μια  δημιουργική απασχόληση όπου θα συναντάει κόσμο,  είτε στην πραγματικότητα είτε στο διαδίκτυο και να ανταλλάσει απόψεις πάνω σε ερωτήματα και κοινούς προβληματισμούς. Μια κατάσταση και ένα εγχείρημα άκρως γοητευτικά και γόνιμα, πιστέψτε με!

Σχολιάστε το άρθρο

  • Συγχαρητήρια για το πολύ ενδιαφέρον άρθρο. Θα ήθελα να προσθέσω μερικά στοιχεία. Συχνά μπερδεύουμε τον όρο επιστήμονας. Προσωπικά επειδή είμαι υπέρ της «καθαρότητας» των όρων, θεωρώ ότι επιστήμες είναι μόνο οι βασικές. Μαθηματικά, φυσική, χημεία, βιολογία κτλ και τα παραγωγά τους, νευροχημεία, κβαντομηχανική, αστροφυσική κτλ. Οι υπόλοιποι (π.χ. οι γιατροί) είναι φορείς επιστημών, αυτοί που θα δώσουν την εφαρμοσμένη επιστήμη, με λίγη τέχνη και μεγάλη ανθρώπινη προσέγγιση. Ο αμιγής επιστήμονας, έχει κάθε δικαίωμα, όπως γίνεται παγκοσμίως, να είναι κλεισμένος σε ένα αποστειρωμένο εργαστηριακό περιβάλλον μικροσκοπίων, αντιδραστηρίων, με το μικρόκοσμό του και να «παράγει» επιστήμη, χωρίς να πρέπει να μεταφέρει κάτι στο ευρύτερο κοινό, εκλαϊκευμένα ή μη. Αυτός όμως που θα κάνει «τη ζημια» (κατά το φαρμακολόγο στο Awakenings) πρέπει να έχει αρετές και χαρίσματα, πέραν μιας επιστημονικής επάρκειας. Εξ’ου και οι διασυνδέσεις αυτού του φορέα, του εφαρμοστή, με ύποπτα οικονομικά συμφέροντα είναι που μας θέτουν σε θέση άμυνας σε κάθε επιστημονική εφαρμογή (βλ.εμβόλια γρίππης Η1Ν1).
    Δεύτερον η κολοσσιαία υπερπληροφόρηση και η ενασχόληση ανθρώπων-μορφωμένων και μη-με επιστημονικά ζητήματα είναι συνήθως επιφανειακού τύπου, χωρίς να μπορεί να γίνεται πρακτικά εμβάθυνση και άρα πλήρης κατανόηση του αντικειμένου και των μακροπρόθεσμων συνεπειών του. Χώρια που συχνά και ο ίδιος ο «εφαρμοστής» δεν έχει καταλάβει τι ακριβώς επιστημονικό προϊόν πουλάει. Άρα θα επιλέξει τα πιο πιασάρικα σημεία του, τα πιο «απλά» και «εύκολα» τμήματά του τα οποία όμως πιθανώς να μη δίνουν την πλήρη εικόνα.
    Κλείνω γιατί κουράζω, έχουν γραφτεί τόσα και θα γραφτούν πολλά περισσότερα, στην εποχή της αποπληροφόρησης μέσω της υπερπληροφόρησης, οι επιστήμες είναι ένα πράγμα και η μεταφορά τους στον κόσμο μέσω εφαρμογών είναι ένα άλλο. Πάντως η πολυπλοκότητα των διαδικασιών δεν μπορεί να γίνει εύκολα κτήμα των μαζών, όχι από κάποιο βίτσιο μιας ιντελιγκέντσιας, αλλά από τη γενική έλλειψη Παιδείας (τι κοινότοπο πια!) και – κυρίως- την τρελή επιτάχυνση
    της τεχνολογίας, που λίγοι εγκέφαλοι μπορούν να «ελέγξουν». Ανεξέλεγκτα λοιπόν πορευόμαστε και όποιος καταλάβει από επιστήμη, κατάλαβε!!!!! Οι υπόλοιποι θα χορεύουμε στο χορό του Reader’s Digest.

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Καλησπέρα Makailer και καλό μήνα!
    Σ’ ευχαριστώ πολύ για το πλούσιο και ενδιαφέρον σχόλιο σου γιατί μου δίνεις την ευκαιρία να τονίσω μερικά πράγματα.
    1) Ο όρος επιστήμονας χαρίζεται για μένα σε όποιον ακολουθεί μια συγκεκριμένη μεθοδολογία και ασχολείται με καίρια ζητήματα, θέτοντας συνεχώς ερωτήσεις και απαντώντας ερευνώντας. Έτσι έχεις τις θετικές επιστήμες, τις κοινωνικές επιστήμες, τις πολιτικές επιστήμες κτλ αν και για μένα οι πιο ευγενικές είναι οι θετικές επιστήμες… επαγγελματική διαστροφή αν θες. Ό,τι άλλο είναι εφαρμοσμένη επιστήμη. Παρατηρώ ότι συχνά εδώ στην Ελλάδα χρησιμοποιούμε τον όρο λανθασμένα…
    2) Ο αμιγής επιστήμονας δεν είναι κλεισμένος σε ένα εργαστηριακό περιβάλλον, αλλά μάλλον κλεισμένος στην παγκόσμια κοινότητα των εταίρων του. Έτσι είναι το επίπεδο γνώσης που έχουμε φτάσει. Αυτός που θα τολμήσει το άνοιγμα προς την κοινωνία θα πρέπει σαφώς να έχει επιστημονική επάρκεια και κάτι άλλο ώστε να μπορεί να μεταφράσει, χωρίς να το αλλοιώσει, το επιστημονικό μήνυμα. Δεν εκλαϊκεύονται τα πάντα και το τι εκλαϊκεύεται εξαρτάται από το ακροατήριο δηλαδή σε ποιόν απευθύνεσαι. Όπως και δεν μπορεί ο οποιοσδήποτε να το κάνει αυτό είναι σίγουρο. Θέλει και άλλα ταλέντα πέρα της επιστημονικής κατάρτισης αλλά με την πρακτική βελτιώνεσαι.
    3) Έχουμε όντως ένα μεγάλο θέμα με την υπερπληροφόριση γι’ αυτό και χρειάζεται ο εκλαϊκευτής επιστήμονας για να μπορεί να τα συνδέει όλα ώστε να βγαίνει κάποιο νόημα, σαν μια ερμηνεία του κόσμου. Θα μπορεί να ακουμπήσει στα πιο πιασάρικα στοιχεία για να κεντρίσει το ενδιαφέρον του κοινού του, ναι, όμως δεν θα πρέπει να υπερβάλλει και όπως είπα να αλλοιώσει το επιστημονικό μήνυμα. Θα κρατάει πάντα ένα πόδι στην επιστήμη για να έχει ένα σταθερό μπούσουλα. Γι’ αυτό και πρέπει να κατέχει το αντικείμενο του, και όλα τα άλλα είναι κοπανιστός αέρας. Πάντως είναι εξαιρετικά δύσκολο να μιλήσει κανείς μια γλώσσα απλή, να κεντρίσεις το ενδιαφέρον και να περάσεις 1-2 μηνύματα. Στο άρθρο δεν έγραψα για το πώς κάνεις την εκλαΐκευση…
    4) Η παιδεία επιστημονική και μη χτίζεται σιγά σιγά..ας ελπίσουμε δηλαδή αλλιώς ας πάμε στις Μπαχάμες καλύτερα.
    5) Ανεξέλεγκτα μάλλον πορευόμαστε… αν και η πράξη μας δείχνει ότι όλο και περισσότερο οι κοινωνίες αναμιγνύονται στις αποφάσεις των επιστημόνων και αυτό είναι παρήγορο. Υπάρχει το μοντέλο της δημόσιας διαβούλευση που είναι πρακτική στις Δυτικο-ευρωπαϊκές χώρες και το μοντέλο της συν-παραγωγής της γνώσης όπου ομάδες πολιτών προτείνουν και χρηματοδοτούν ερευνητικά προγράμματα. Θα δείξει αλλά σίγουρα η απάθεια δεν είναι αυτό που θα κάνει τα πράγματα καλύτερα.

  • Συμφωνώ με τα παραπάνω, με κάλυψες Φαίδρα. Η κατακλείδα μου πάντως, ως εδώ και δέκα περίπου χρόνια μέλος επιτροπών εκπαίδευσης «εφαρμοστών» «θετικών»—–τι όρος κι αυτός;; Οι αρνητικές δηλαδή ποιες είναι;;;—-επιστημών,
    είναι ότι Πάω Μπαχάμες !!!!!!

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Ωχ! να το κλείσω το μαγαζί τότε; και πού κολλάει το πράγμα λες; στους ενήλικες; στα παιδιά; γενικά στο μορφωτικό επίπεδο της κοινωνίας; στην καχυποψία για κάθε τι καινούργιο;

  • Έχε το νου σου στο παιδί, γιατί αν γλυτώσει το παιδί, υπάρχει ελπίδα!
    Τα ‘παν άλλοι, μην είμεθα και λογοκλέπτες.
    Υ.Σ. Τώρα με την κρίση, το μαγαζί άμα δεν έχει πολλά πάγια και δεν πληρώνεις υπαλλήλους, κράτα το, καλά είναι. Οι πελάτες (από τη μικρή μου εμπειρία έως τώρα) λίγοι και εκλεκτοί, δεν πρόκειται να φύγουν. Εξάλλου είναι γυναίκες κυρίως-που ως γνωστόν είναι οι πιο πιστοί πελάτες, άμα βρουν καλό εμπόρευμα δε φεύγουν, μέχρι να ξεπουληθεί και το στοκ (αυτά τα επιστημονικά που βάζεις και έχουν τεράάάστια απήχηση). Καλό βράδυ, με εκτίμηση σε όλους (και όλες)

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Το παιδί πάνω απ’όλα!
    Δεν ξέρω αν είναι γυναικεία η πελατεία, πάντως με κατηγόρησαν (με συμπάθεια) ότι θέλουν ένα κουτί Simeco ή ένα κομπρεσέρ μαζί με τα άρθρα μου…χαχαχα
    Το κέφι μου και την αγάπη μου κάνω πάνω απ’όλα…όσοι πιστοί προσέλθετε!

  • Παναγιώτης Παναγιωτακόπουλος

    @Φαίδρα. Πολύ ωραίο άρθρο! Η εκλαΐκευση είναι μια πολύ δύσκολη υπόθεση γιατί απαίτεί από αυτόν που θα το κάνει να έχει πολύ καλή αφαιρετική ικανότητα: πρέπει να κατανοήσει πλήρως το αντικείμενο της επιστήμης αλλά και το ευρύτερο πλαίσιο στο οποίο αυτή εντάσσεται ώστε να μπορέσει να κάνει τη σύνδεση με το κοινό.
    @makailer. Νομίζω ότι ο διαχωρισμός των επιστημών σε «καθαρές» και μη, είναι κατά κάποιο τρόπο κατάλοιπο του Διαφωτισμού και της μετέπειτα καθοδήγησης των επιστημών από την τεχνολογία και τη βιομηχανική επανάσταση (όπως πολύ σωστά επισημαίνει η Φαίδρα). Ο τρόπος που έχει δομηθεί η δυτική επιστήμη είναι κατά την άποψη μου (και άλλων) μονόπλευρος και παρά τα θαυμαστά αποτελέσματα της, συχνά και ολέθριος. Για να μη μακρηγορώ, πιστεύω πως η επιστήμη θα πρέπει να έχει συνολικό χαρακτήρα που συνδυάζει θεωρία και πράξη. Υπό αυτό το πρίσμα η εκλαϊκευση ίσως να είναι και απαραίτητο στοιχείο της.

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    @Παναγιώτη.
    Αφαιρετική γνώση: παίρνω απόσταση από το αντικείμενό μου για να μπορώ να επιλέξω τι θα πω και πώς θα το πω.
    Δομή της δυτικής επιστήμης: πάλη μεταξύ της αναλυτικής versus συστημικής λογικής. Καλά κρατάει.
    @Παναγιώτη, @Makailer σας ευχαριστώ για τον ωραίο διάλογο που κάνουμε εδώ!Καλή σας μέρα!

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Δείτε αυτήν την ενδιαφέρουσα προσέγγιση – συνδυάζει επιστήμη και χορό

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.