Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Πελοποννησιακός Πόλεμος: o Θουκυδίδης, ο λοιμός και οι επιπτώσεις

«ἥξει Δωριακὸς πόλεμος καὶ λοιμὸς ἅμ’ αὐτῷ.»
«Πόλεμος θα έρθει Δωρικός και λοιμός μαζί μ’ αυτόν»




Ο λοιμός: προέλευση, συμπτώματα και σοβαρότητα της ασθένειας.

Λίγο μετά την έναρξη των επιχειρήσεων του δεύτερου χρόνου του Πελοποννησιακού   Πολέμου ενέσκηψε στην Αθήνα μια θανατηφόρα επιδημία, ο λοιμός.

Στο πρώτο μέρος (47-51) ο μεγάλος ιστορικός εκθέτει με εκπληκτικό τρόπο τη μετάδοση της ασθένειας στην πόλη της Αθήνας. Πολλοί λένε ότι αυτά τα κείμενα είναι «αθάνατα». Είναι κατά τη γνώμη μου λάθος η έκφραση. Αθάνατο δε μένει τίποτα. Όλα γεννιούνται και κάποια στιγμή πεθαίνουν. Το ίδιο συμβαίνει και με τα μεγάλα έργα τέχνης , κάποια στιγμή θα «πεθάνουν» και δε θα ενδιαφέρουν κανένα, αλλά και με τα μεγάλα ιστορικά αφηγήματα όπως αυτό. Ο σωστός όρος είναι Διαχρονικά. Στέκονται δηλαδή για μεγάλα χρονικά διαστήματα πέρα απ’ την εποχή τους… Σαν δωρικές κολώνες.

Ποιόν δεν ενδιαφέρει σήμερα, και πόσους δεν απασχόλησε στο παρελθόν το εκπληκτικό αυτό κείμενο; Φιλολόγους, Ιστορικούς, Γιατρούς, Βιολόγους, Κοινωνιολόγους, Πολιτικούς, Φιλοσόφους, Υποψήφιους αξιωματικούς που το διδάσκονται σε στρατιωτικές Ακαδημίες, μαθητές, δασκάλους … και ο κατάλογος δεν έχει τέλος, γιατί ο καθένας  αποταμιεύει  αυτό που τον συγκινεί, στέκεται σε όποιο επίπεδο θέλει ή μπορεί. Από την απλή αφήγηση, μέχρι τις περίπλοκες κοινωνιολογικές αναλύσεις.

Γιατί άραγε; Κατά τη γνώμη μου  η απάντηση βρίσκεται στην πολυεπίπεδη δομή του κειμένου. Στη μοναδική ικανότητα του ιστορικού να συμπυκνώνει όλα αυτά τα νοήματα με τις λιγότερες δυνατές λέξεις.

Ας έρθουμε όμως στην περιγραφή της προέλευσης και των συμπτωμάτων της νόσου. Κάποιος μπορεί να μείνει στο στάδιο της απλής αφήγησης. Όμως αυτό που κάνει τον Θουκυδίδη να δίνει τόσο μεγάλη σημασία στην αναλυτική περιγραφή των συμπτωμάτων της νόσου, είναι το γεγονός ότι επιδιώκει να ερμηνεύσει τα φαινόμενα μέσω της επιστήμης και όχι μέσω θρησκευτικών ή λαϊκών δοξασιών. Ως διδακτικός ιστορικός θέλει να καταστήσει σαφές στους αναγνώστες του ότι ο ίδιος πιστεύει στην ορθολογική μέθοδο διακρίβωσης των συμπτωμάτων. Η προσεκτική κλινική παρατήρηση  θα μπορούσε να οδηγήσει στη διάγνωση για το αν επρόκειτο για μια προϋπάρχουσα γνωστή ασθένεια. Μόνο με αυτό τον τρόπο ένας ορθολογιστής θα ήταν σε θέση να κάνει μια πρόγνωση για τον ασθενή. Ήθελε λοιπόν να περιγράψει «τα συμπτώματά της, ώστε παρατηρώντας τα κανείς προσεκτικά, αν ξαναπέσει, να’ ναι πιο πολύ σε θέση να γνωρίζει».

Ο Θουκυδίδης απορρίπτει τα υπερφυσικά αίτια για την επιδημία και καταβάλλει ιδιαίτερες προσπάθειες να καταρρίψει ψευδείς πεποιθήσεις, όπως ότι η ανάρρωση διασφάλιζε στον τυχερό ανοσία σε κάθε μελλοντική ασθένεια.

Ο λοιμός: επιπτώσεις στο σύστημα αξιών των Αθηναίων.  [52-54]

Ο λοιμός μόλυνε την Αθήνα με μια ολοσχερή ανομία. Καθώς οι άνθρωποι έβλεπαν ότι πλησίαζε το τέλος «αποτολμούσε κανείς ευκολότερα». Επειδή ο θάνατος επικρεμόταν πάνω απ’ όλους, οι περισσότεροι έχαναν τον αυτοέλεγχό τους και «αποφάσιζαν να κυνηγούν τις γρήγορες χαρές και τέρψεις». Ξέχασαν το φόβο τους τόσο για τους νόμους όσο και για τους θεούς και ήταν δύσκολο να προσδιοριστεί ποια κοινωνική συμπεριφορά θα πρόσφερε ασφάλεια απ’ τη νόσο. Ο Θουκυδίδης με τον ορθολογισμό του απορρίπτει τα υπερφυσικά αίτια για την επιδημία και αντιπαλεύει όσους προσπαθούν να την εξηγήσουν σχετίζοντάς την με τον παλιό χρησμό «Πόλεμος θα έρθει Δωρικός και λοιμός μαζί μ’ αυτόν».

Στις κοινωνικές επιπτώσεις του λοιμού, θα πρέπει να συμπεριλάβουμε και δυο παραμέτρους που σχετίζονται με το περίπλοκο πρόβλημα του πολέμου. Οι πόλεμοι έχουν τρομερές απελευθερωτικές συνέπειες, εξαναγκάζοντας τους ανθρώπους να καταφεύγουν σε πράξεις που θα ήταν αδιανόητες σε περιόδους ειρήνης και ησυχίας, όπου έχουν πολλά να χάσουν. Καθώς λοιπόν η εγκληματικότητα και η αγριότητα εγκαθιδρύθηκαν,  είναι σίγουρο ότι η νόσος είχε βαθιές συνέπειες στις τακτικές και τις μεθόδους με τις οποίες η Αθήνα διεξήγαγε τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Μια σειρά από  κατοπινές βάναυσες Αθηναϊκές ενέργειες σε βάρος συμμάχων που στασίασαν και σε βάρος ουδετέρων πόλεων μάλλον στις επιπτώσεις του λοιμού θα πρέπει να αναζητηθούν.

Οι μεταδοτικές νόσοι προκαλούν ένα αίσθημα τρόμου που είναι σίγουρα μεγαλύτερο απ’ τις αποδεδειγμένες δυνατότητές τους να σκοτώνουν. Οι «κατασκευαστές» βιολογικών όπλων μαζικής καταστροφής (ή ισοδύναμων σεναρίων) το γνωρίζουν πολύ καλά αυτό. Αρκεί να θυμηθούμε την ιστορία (και την υστερία) με τη νόσο του άνθρακα στις ΗΠΑ μετά την 11η Σεπτεμβρίου αλλά και την περυσινή της γρίππης.

Ίσως το κείμενο αυτό θα έπρεπε να δίδεται ως διαθεματική εργασία στα σχολεία σε κάποιο κεφάλαιο της Βιολογίας για τα λοιμώδη νοσήματα, τις επιδημίες και τις επιπτώσεις τους στον πληθυσμό.





Μπορείτε να  βρείτε το αρχαίο κείμενο στον υπέροχο διαδικτυακό τόπο του κέντρου Ελληνικής γλώσσας, μαζί με δύο εκδοχές θαυμάσιων μεταφράσεων.


Σχολιάστε το άρθρο

  • Εγώ έχω μια έκδοση του Μαλλιάρη το 1985, μετάφραση Γεωργοπαπαδάκου. Για το λοιμό, μάλλον περί τύφου ή παρατύφου (salmonella) πρόκειται (πυρετός, «φλόγωση», ερυθρότητα βλεννογόνων «αιματώδικα μάτια,γλώσσα και φάρυγας», κοκκινωπό, μελανιασμένο δέρμα με φουσκάλες και πληγές).
    Αυτό που μου αρέσει εμένα είναι στο ΙΙ βιβλίο, 60-64, όταν απολογείται ο Περικλής για την εμπλοκή στον πόλεμο, και φαίνεται η δυσαρέσκειά του για τις αντιδράσεις των Αθηναίων, ενώ προσπαθεί να τους αναπτερώσει το χαμηλό ηθικό. «Όσο κι αν ευτυχεί ένας πολίτης στις ιδιωτικές του υποθέσεις, αν καταστρέφεται η πατρίδα του, ίδια μαζί της χάνεται».
    Κορυφαίο επίσης (ΙΙΙ, 82, 2) —-Θουκυδίδη τεράστιε!—–«…βίαιος διδάσκαλος ο πόλεμος, εξομοιώνει τα πνεύματα του πλήθους με την κατάσταση της στιγμής…»
    Ας μην αξιωθούμε να ζήσουμε παρόμοιους εμφύλιους!

  • elgavrilis

    Για τη διαδικασία ταυτοποίησης του μικροβίου υπάρχουν αναλυτικές πληροφορίες στην ιστοσελίδα:

    http://www.myrtis.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=82&Itemid=58&lang=el

    Είναι η ιστοσελίδα για τη Μύρτιδα και δόθηκε την περασμένη βδομάδα από την κ. Σεϊζάνη.

    Η Μύρτις λοιπόν είναι ένα κοριτσάκι που η ιστορία της ήρθε σαν παραμύθι στό σήμερα, από τις μέρες εκείνες του λοιμού..
    Εκπληκτικό ε;!!
    Χαίρομαι επίσης που σας αρέσει να μελετάτε το Θουκυδίδη!!!

  • Λητώ Σεϊζάνη

    «Ο λοιμός μόλυνε την Αθήνα με μια ολοσχερή ανομία. Καθώς οι άνθρωποι έβλεπαν ότι πλησίαζε το τέλος «αποτολμούσε κανείς ευκολότερα».

    Τους σημερινούς Έλληνες ποιός λοιμός μας έχει χτυπήσει και το έχουμε ρίξει ολοσχερώς στην ανομία; Ρητορική η ερώτηση, φυσικά, την απάντηση ή την ερμηνεία ας την δώσει ο καθένας στον εαυτό του. Πάντως, πολύ ενδιαφέρον το βρήκα κι εγώ το άρθρο αυτό. Ευχαριστούμε.

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.