Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Αιτία θανάτου: ευθανασία | Έκθεση στο ΚΜΣΤ

Προ λίγων ημερών βρεθήκαμε στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Θα μου πεις το τζάμπα της Διεθνούς Ημέρα Μουσείων ήτανε, η πανσέληνος και η ρομαντζάδα των Λαζαριστών ήτανε, το κουαρτέτο εγχόρδων από τα μουσικά σύνολα της ΕΡΤ ήτανε, δεν ξέρω. Πάντως εμείς πήγαμε και περάσαμε καλά. Λίγο σχιζοφρενικό αυτό, όπως θα διαπιστώσετε.

Η Έκθεση λεγόταν «Αιτία Θανάτου: Ευθανασία». Νομίζω πέρασε και από το Μουσείο Μπενάκη, πριν τη Σαλονίκη. Αφορούσε μια συλλογή έργων από καλλιτέχνες/ασθενείς, όλοι τρόφιμοι της Ψυχιατρικής Κλινικής της Χαϊδελβέργης. Σχέδια, ζωγραφιές, μουτζούρες, δημιουργήματα από ανθρώπους με προσωπικές ιστορίες, γραμμένες δίπλα από τα έργα.  Όλοι αυτοί,  περνώντας από τη σχιζοφρένεια, βρήκαν το τέλος στους θαλάμους αερίων στα πλαίσια ενός προγράμματος «εξυγίανσης» του Γ’ Ράιχ. Ο εμπνευστής της συλλογής, ο Prinzhorn, γιατρός και ιστορικός τέχνης, μάζεψε υλικό για να πείσει ότι η ανθρώπινη δημιουργικότητα λειτουργεί παρά τα ψυχικά εμπόδια. Βέβαια το ‘κανε, αφού πέθαναν, αλλά ας μη κρίνουμε. O tempora o mores.

Η ιστορία γραμμένη δια χειρός Mark Mazower, στη Σκοτεινή Ήπειρο (παρεμπιπτόντως για όσους αγαπούν τα κουραστικά ιστορικά, είναι ένα κι ένα) έχει πολλά σκληρά στοιχεία, αλλά όπως συμβαίνει συνήθως, η ανάγνωση Της Ιστορίας κι όχι μιας ιστορίας απαιτεί μια ψυχρότητα και μια αποστασιοποίηση. Η προετοιμασία λοιπόν της «Τελικής λύσης» έγινε με κάτι Γκρίζα λεωφορεία, που μάζευαν τους ασθενείς από τα ψυχιατρικά ιδρύματα και τους οδηγούσαν στις κοντινές GasKammer του Βερολίνου. Η πρόβα δηλαδή είχε γίνει με τους «εγχώριους» αποκλεισμένους της Γερμανικής  κοινωνίας, της Άρειας φυλής που έπρεπε να εξαγνιστεί. Είχαν προηγηθεί φυσικά οι στειρώσεις (άλλο θέμα που παραμένει ταμπού, η μελέτη της Ευγονικής-sic-του Μεσοπολέμου στα «πολιτισμένα» κράτη, Βρετανία, Γαλλία, κτλ). Το 1939, με ειδική άδεια του Χίτλερ, 70.000 έως 93.000 τρόφιμοι ασύλων και κλινικών εκτελέστηκαν με αέρια, ενώ αυτή η εκστρατεία ευθανασίας  διακόπηκε μετά από τη δημόσια αντίθεση που εκδήλωσαν οι ηγέτες της Εκκλησίας. Ουσιαστικά μετά το 1941, πέρασαν στο στάδιο των θανατηφόρων ενέσεων σε μικρότερη κλίμακα, καθώς οι ειδικοί της ευθανασίας βρήκαν νέα απασχόληση στη διαχείριση των στρατοπέδων θανάτου της Πολωνίας και των κινητών μονάδων αερίων.  Αυτά είναι τα δεδομένα.

Βλέποντας όμως τις ζωγραφιές τους, αυτά που τους βασάνιζαν, τους στοίχειωναν, θρησκοληπτικοί εφιάλτες, μεγαλομανιακά παραληρήματα, χρώματα έντονα (δυστυχώς απαγορευόταν να τραβάς φωτογραφίες στην έκθεση για να σας δείξω-κατανοητό), οξείες γωνίες, αιχμηρές, σαν τις σκέψεις τους, δε γίνεται να μη συμπάσχεις μεν, αλλά και να μη σκέφτεσαι ότι ο ανθρωπισμός πολλές φορές περνάει από μια σκληρή λύση δε. Ας μην ακουστεί μισάνθρωπο αυτό.

Μήπως λυτρώθηκαν, με ή χωρίς εισαγωγικά, ορισμένοι άνθρωποι, έστω κι έτσι; Μιλάμε για τη σχιζοφρένεια, με τις γνωστές ιδέες καταδίωξης, το βασανιστικό αίσθημα ότι όλοι είναι εχθροί, όλοι θέλουν να σε σκοτώσουν, ότι ο Θεός σου λέει μυστικά και δεν μπορεί να σε καταλάβει κανείς, και μάλιστα σε εποχή χωρίς φάρμακα, χωρίς αντιψυχωσικά, μόνο ηλεκτροσόκ. Να είμαστε ακριβείς, υπήρχαν και τα βαρβιτουρικά, τα οπιοειδή, το ινσουλινικό κώμα, η ένυδρη χλωράλη (μέχρι πριν λίγες δεκαετίες την έδιναν και στα παιδάκια). Επίσης η μεγαλύτερη σχολή στην Ψυχιατρική ήταν πράγματι η Γερμανική (o Kraepelin νομίζω ήταν ο πρώτος που αναγνώρισε την άνοια, τη σχιζοφρένεια). Αλλά δεν υπήρχε προοπτική για κάποια άμεση θεραπεία ή υποχώρηση αυτών των συμπτωμάτων μέσω «αποδεκτής», με τα σημερινά δεδομένα, αγωγής.

Οι εποχές άλλαξαν (ή όχι;). Σήμερα δεν υπάρχει μεγάλη πρεμούρα για την ευγονική, ώστε να εξοντώνονται μεγάλες ομάδες ή/και λαοί, με παρόμοια ωμότητα, ώστε να επιτευχθεί η φυσική επιλογή γρηγορότερα. Οι ορολογίες όμως; Η ευθανασία, απλή και κατανοητή στο ευρύ-μη ασθενές-κοινό προσπαθεί να «ντυθεί» κάτι ευγενέστερο και ευπρεπέστερο, να μη μοιάζει βάρβαρη, εικοστού-αιώνα απολίθωμα. Την είπαμε physician-assisted suicide, end-of-life decision, support withdrawal. Μέρος της (παλιο)δουλειάς μου (ΜΕΘ αντικαρκινικού νοσοκομείου) είναι να μπαίνω σε τέτοια διλήμματα. Και πάντα με δυσκολεύει ο συνδυασμός των προσωπικών πεποιθήσεων, των ευρέως αποδεκτών συμπεριφορών στην κοινότητα και των εξατομικευμένων αντιδράσεων από συγγενείς και (όταν είναι εφικτό) από ασθενείς, τους πιο άμεσα εμπλεκόμενους. Τόμοι έχουν γραφτεί, άλλοι τόσοι ετοιμάζονται, όσο ο άνθρωπος φαντάζεται εαυτόν αθάνατο και παντοτινό νικητή ασθενειών και μοιραίων κακών.

Η Φύση, είτε είναι σχιζοφρενής αυτή καθεαυτή είτε απλώς «she works in mysterious ways» δεν μπορεί να δώσει μία Λύση, τελική ή ατελή. Οι άνθρωποι στο πλαίσιο της αγάπης τους για τον συνάνθρωπο, μπορούν να δουν μια τέτοια στάση ως «απελευθέρωση»–μιλάω σαν bookcrosser ή μου φαίνεται;–ως «νυν απολύεις» και όχι ως «δώσ’του μια να πάει από κει που ‘ρθε»—για να ξαναγυρίσει εφ’όσον είναι Βουδιστής. Όχι ως τέλος, αλλά λύση μιας επώδυνης εξίσωσης.

Η έκθεση στο μουσείο με τα βανγκογκ-ικά έργα, η ευθανασία και οι συνοδές σκέψεις, η επανανάγνωση της ιστορίας του αιώνα μας, όλα αυτά ευτυχώς κατέληξαν στους ωραίους ήχους του κουαρτέτου και όλα έσβησαν γλυκά (μη μας τύχει και κανας εφιάλτης-Οι Γερμανοί ξανάρχονται-και δεν έχω πρόχειρο Risperdal).

Και έζησαν αυτοί (εμείς)—όσο ακόμα καίει το καντήλι μας—καλά και όόόόλοι οι άλλοι ακόμα καλύτερα.





Μπορείτε να διαβάσετε και άλλα άρθρα του Μakailer στο μπλογκ του Κάτι έχω να (σε) πω? .

Σχολιάστε το άρθρο

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Το κείμενό σου είναι πάρα πολύ πλούσιο.
    Έδωσες έμφαση στην ευθανασία, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για την τρέλλα, την ιστορία της, αν η καλλιτεχνική έκφραση είναι μια για όλους, σχιζοφρενής ή όχι.Θα ήθελα και περισσότερο σχολιασμό για τα έργα, τι σου έκανε εντύπωση. Να’χαμε και την άποψη-ερμηνεία ενός ψυχαναλύτη…
    Διαβάζω στα γρήγορα ότι ο Prinzhorn παρόλο που πέθανε το ’33, συμπαθούσε τη ναζιστική φιλοσοφία και σ’αυτό το πλαίσιο άρπαξε χωρίς άδεια τα 6 000 έργα απ’τους τροφίμους του ψυχιατρικού νοσοκομείου…ήθελε να δικαιολογήσει και να στιγματίσει αυτήν την ομάδα ανθρώπων μέσω της τέχνης τους και μάλλον όχι να τους αναδείξει. Είναι αλήθεια;
    Θα κοιτάξω αργότερα για περισσότερα, θα σκεφτώ και θα επανέλθω 🙂

  • Makailer σ’ευχαριστούμε για τον περίπατο στα «σκοτεινά μονοπάτια» της ψυχής!!!!!!

  • Άρα για τον Prinzhorn έκανα λάθος. Δεν πρόλαβε να τους δει να πεθαίνουν από «θεραπεία». Όσο για τα έργα, ένας-δύο από τους τροφίμους που φαινόταν ότι είχαν καλλιτεχνική φύση (κάτι αρχιτέκτονες ή ζωγράφοι) πάλευαν με υδατογραφήματα, πολλά και ζωηρά χρώματα και κύκλους, συνέχεια κύκλους, κυκλικά σχήματα. Στους υπόλοιπους μεταξύ μουτζούρας και σχέδιο με μολύβι, διέκρινες μια μοναχική φιγούρα, κάποιον σε ένα τραπέζι, κάποιος με φωτοστέφανο, διάφορα όντα (λύκοι ήταν, βρυκόλακες/λυκάνθρωποι ήταν θα σε γελάσω). μια γυναίκα μόνο είχε φτιάξει έναν ήλιο σκέτο, σαν παιδικό σχέδιο. Υπήρχαν πολλά προσωπικά στοιχεία στις ταμπέλες δίπλα. Π.χ. ένας υπάλληλος, σταθερός, με οικογένεια, αξιοπρεπής, ξαφνικά βγήκε λέει στην Alexanderplatz με αμπέχωνο και έδινε διαταγές. Εε αυτουνού τα σχέδια ήταν όλα με στρατούς και θανάτους.
    Άβυσσος παιδιά, άβυσσος!!
    Η ευθανασία ήταν και θα είναι διαχρονική. Αυτή τη στιγμή που μιλάμε (το γνωρίζω από πικρή προσωπική πείρα) 3 ιδρύματα στη Δυτική Θεσσαλονίκη, ΝΠΙΔ, με παιδάκια με νοητική υστέρηση, με down, με κληρονομικά μεταβολικά νοσήματα, δεν έχουν να τα σιτίσουν, πόσο μάλλον να τα περιποιηθούν (καθημερινό λούσιμο, περιποίηση πληγών ή εκδορών από αυτοτραυματισμούς κτλ). Δεν υπάρχει προς το παρόν κάποια εναλλακτική λύση, τα ιδρύματα κλείνουν και το καταστατικό δεν προβλέπει μετάβαση σε κάποιου είδους δημόσια διαχείριση. Δεν πρόκειται για μιας μορφής ευθανασία κι αυτό;;;
    Δεν ήθελα να σας καταθλίψω νυχτιάτικα, αλλά είναι που γύρισα κι από το Λευκό Πύργο και «εντυπωσιάστηκα» από τους αγανακτισμένους. Πιο πολύ αηδιασμένος, παρά αγανακτισμένος

  • Λητώ Σεϊζάνη

    Το θέμα της ευθανασίας δεν έχω τις απαραίτητες γνώσεις για να το θίξω αλλά σκέφτομαι απλώς ότι οι άνθρωποι που ταλαιπωρούνται από ψυχικές νόσους, συνήθως έχουν και αυτή την πλευρά την δημιουργική που προσφέρει αριστουργήματα στον κόσμο(βλ.και Κίρχνερ παραπάνω). Φυσικά αν τα βάλεις σε μια ζυγαριά, από τη μια δηλαδή ο άνθρωπος που φτύνει αίμα και μαρτυράει σ’όλη του τη ζωή κι από την άλλη τα έργα του που μένουν για τις επερχόμενες γενιές, δεν ξέρω τι είναι πιο σημαντικό.
    Μπορείς να μας πεις γιατί είσαι αηδιασμένος; Με τον κόσμο που είδες ή με τη γνωστή υπάρχουσα πολιτική κατάσταση;

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Μπορεί η ψυχανάλυση να έσβησε το όριο μεταξύ του τι είναι τρέλλα και αυτού που λέμε «νορμάλ», η κοινωνία (εμείς δηλαδή) έχει πάντα αυτό το αρχέγονο φόβο του διαφορετικού και θέλει κατά βάθος να το σβήσει από προσώπου γης γιατί δεν το αντέχει. Σε πρόσφατη έκθεση ζωγραφικής που πήγα είδα έργα που απεικονίζουν ψυχιατρικό ίδρυμα του ’80 στη Γαλλία και δεν πίστευα αυτό που έβλεπα – γυμνούς ανθρώπους καθισμένους σε ένα κρεββάτι- τόσο που ρώτησα να μου επιβεβαιώσουν την ημερομηνία δημιουργίας. Ορίστε επιπλέον και αυτά που μας λες…
    Για να επανέλθω στο Prinzhorn collection. Πολλοί μεγάλοι καλλιτέχνες είδαν τα έργα αυτά με μεγάλο ενθουσιασμό και εμπνεύστηκαν από αυτά, είδαν δηλαδή την καλλιτεχνική έκφραση πάνω από την έκφραση της διαταραχής και κοινά σημεία με τη δουλειά τους; Η σχιζοφρένεια πρέπει πάντως να προκαλεί πολύ πόνο στον ασθενή και η περιγραφή που μας έδωσες το εκφράζουν.

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Να συμπληρώσω με μια παρατήρηση περί αγανακτισμένου ή αηδιασμένου κόσμου. Η δεύτερη περίπτωση είναι για μένα πιο σοβαρή γιατί εμπεριέχει βαθειά απογοήτευση με ελάχιστη ελπίδα.

  • Η αγανάκτιση συνήθως οδηγεί συχνα στην ένταση, στη βία προς κάθε κατεύθυνση, στην εν θερμώ διένεξη. Η αηδία οδηγεί στον εμετό, στην αποβολή των ξένων κι εχθρικών στοιχείων, μια φυσική πράξη. Πιο είναι πιο παραγωγικό μακροπρόθεσμα δεν μπορώ να το κρίνω. Πάντως αν θέλουν να μας καλμάρουν, η θεραπεία της βίας χρειάζεται την αποβλάκωση των καναλιών (βλ.κουρδιστό πορτοκάλι), ενώ για την αηδία, απλά αντιεμετικά του στυλ «να φύγουν αυτοί να έρθουν οι άλλοι» δεν μπορούν πλέον να μας ξεγελάσουν. Άμεση αποχώρηση των κυβερνώντων και των υποψήφιων διαδόχων τους τώρα, δημοψήφισμα και προς αποφυγή απόλυτης αναρχίας ή «άλλων» λύσεων, τοπικά/περιφερειακά/πανεθνικά συμβούλια για αναζήτηση προσώπων με γνώση, θέση, υπευθυνότητα. Μη γίνουμε και σαν τους αντικαθεστωτικούς της Λιβύης, αφερέγγυοι αλλά ούτε και ντιπ ουτοπία.
    Σα να ξέφυγα από το αρχικό θέμα εεεεε;;;;; Μη με τσιγκλάτε άλλο…..
    Ας δούμε πως θα εξελιχθεί η εθνική μας σχιζοφρένεια.

  • Λητώ Σεϊζάνη

    Αν βάλετε Sammlung Prinzhorn (Συλλογή P.) στη μηχανή αναζήτησης μπορείτε να δείτε μερικούς πίνακες.

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.