Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

Συνέντευξη με τον κ. Μιχάλη Βαφόπουλο | Διαδίκτυο και Δημοκρατία (1/3)

Σε παγκόσμιο επίπεδο, το Διαδίκτυο παίρνει όλο και μεγαλύτερη θέση προκαλώντας πολλές, πολυδιάστατες και ισχυρές αναταράξεις σε όλους τους τομείς. Ενώ εισάγει νέες δυνατότητες συμμετοχής, οργάνωσης και εξέλιξης σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο με έναν τρόπο πρωτοφανή στην ανθρώπινη ιστορία, εγείρει παράλληλα προβληματισμούς. Αποτελεί πράγματι ένα εργαστήριο ανταλλαγής, δημιουργίας και ελεύθερης πρόσβασης; Είναι η σύγχρονη παγκόσμια Αγορά, πιο δημοκρατική και δίκαιη από κάθε προηγούμενο σύστημα; Μπορεί να ενθαρρύνει και να διαμορφώσει τις συλλογικές αποφάσεις; Προωθεί την ισοπέδωση του ατόμου ή ενθαρρύνει καινούργιους τρόπους ζωής και εκπαίδευσης; Πώς αντιμετωπίζει ο Έλληνας χρήστης αυτόν τον κυκεώνα εξελίξεων; Είναι τελικά μια απειλή ή μια τρομερή ευκαιρία;

Οι απαντήσεις σε αυτά τα ζητήματα συχνά συνοδεύονται από διχοτομικές θεωρήσεις που μάλλον αλλοιώνουν την πραγματικότητα και περιορίζουν τη συζήτηση. Θέλοντας να αναδείξουμε τις πτυχές και τις αντιφάσεις του θέματος, απευθύναμε μια σειρά ερωτήσεων σε έναν από τους πρωτεργάτες της Επιστήμης του Web στην Ελλάδα, τον κ. Μιχάλη Βαφόπουλο, διδάσκoντα στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Τον ευχαριστούμε θερμά για το χρόνο που μας αφιέρωσε αλλά και την πληρότητα, το ενδιαφέρον και την αμεσότητα των απαντήσεών του, που δημοσιεύουμε τμηματικά, ελπίζοντας να προκαλέσουν έναν γόνιμο διάλογο και αν μη τι άλλο σκέψεις…

 

 

Πάνω σε ποια ιδεώδη στηρίχθηκε η δημιουργία του Διαδικτύου αλλά και η ανάπτυξή του;

Το όραμα του Τιμ Μπέρνερς-Λη ήταν η δημιουργία ενός οικουμενικού δικτύου πληροφορίας και επικοινωνίας, ανοιχτού και προσιτού σε κάθε πολίτη. Φρόντισε εξ αρχής οι τεχνολογίες του Διαδικτύου να είναι απλές, ανοιχτές, δωρεάν, να μπορούν να επεκταθούν, να είναι ουδέτερες ως προς την φυλή, το φύλο, την κοινωνική τάξη κλπ, δικτυακές, αποκεντρωμένες και εν τέλει συναρπαστικές.

Σήμερα, το Διαδίκτυο 1 αποτελείται από διασυνδεδεμένα υπερ-κείμενα που αναπαριστώνται ως ιστοσελίδες με μοναδική διεύθυνση και διακινούνται μεταξύ διασυνδεδεμένων υπολογιστών. Η αναπαράσταση, η διασύνδεση και η μεταφορά της πληροφορίας σε μορφή ιστοσελίδων ορίζει την νέα οικουμενική πληροφοριακή πλατφόρμα. Η ενεργή συμμετοχή δισεκατομμυρίων ανθρώπων στην αναζήτηση, την δημιουργία και τον μετασχηματισμό της πληροφορίας στην πλατφόρμα αυτή δημιουργεί ένα πληροφοριακό σύστημα. Η καθοριστική άμεση και έμμεση επίδραση των λειτουργιών αυτών στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων προάγει το τεχνούργημα αυτό από σύστημα πληροφορίας, σε ζωντανό τεχνο-κοινωνικό οικο-σύστημα.

Εκ πρώτης όψεως, δίνεται η αίσθηση ότι η επανάσταση του Διαδικτύου δεν βασίζεται στις βασικές ανθρώπινες αξίες, δεν συνδιαλέγεται μαζί τους και δεν παράγει νέες εκφάνσεις τους. Λάθος! Μόνο φαινομενικά συμβαίνει αυτό. Στην πραγματικότητα, πηγάζει από αρχέγονα ερωτήματα του ανθρώπου και απαντά σε αυτά. Σε ερωτήματα όπως η αναζήτηση της γνώσης, η συμβίωση και η συλλογικότητα. Πιστεύω ότι οι διαχρονικές αξίες του ανθρώπου παραμένουν σχεδόν ίδιες, αλλά κάθε εποχή αλλάζουν περιεχόμενο και τρόπους κατάκτησης. Για παράδειγμα, το δικαίωμα της ανώνυμης περιήγησης στον δημόσιο χώρο έχει επεκταθεί στον ψηφιακό χώρο και αφορά στην μη καταγραφή προσωπικών πληροφοριών χωρίς τη συναίνεση του χρήστη. Αντίστοιχα, το ιδιωτικό άσυλο επεκτείνεται από τον ατομικό φυσικό χώρο στον ψηφιακό. Οι βασικές αξίες στις οποίες στηρίζεται το οικοσύστημα του Διαδικτύου είναι οι εξής: ουδετερότητα δικτύου, δικαίωμα στην δια-δημιουργικότητα, διαφάνεια σε όλες τις συναλλαγές, ανωνυμία και λογοδοσία, οικουμενική πρόσβαση και προστασία από την πλήρη σκιαγράφηση (profiling).

Η νέα ζωή με το Διαδίκτυο, μαζί με τις ευκολίες και τους προβληματισμούς, αναβίωσε αφηρημένες και ουτοπικές αξίες όπως αυτές της οικουμενικότητας και της πρόσβασης στους συλλογικούς μετασχηματισμούς της γνώσης. Η ανέξοδη αναπαράσταση και διακίνηση πληροφοριών σε ευρεία κλίμακα κατέστησε εφικτή τη μαζική συμμετοχή και την επικοινωνία και τους έδωσε νόημα.

Η νέα οικουμενική αξία, η οποία κωδικοποιεί την επανάσταση του Διαδικτύου, είναι η πρόσβαση στο Διαδίκτυο (online access). Ένα θεμελιώδες οικουμενικό δικαίωμα, μια νέα αξία για κάθε πολίτη του κόσμου μέσα από την οποία πηγάζει και ενδυναμώνεται σημαντικό μέρος των διαχρονικών αξιών του ανθρώπου όπως η ελευθερία, η κοινωνική δικαιοσύνη και η δημοκρατία. Στην πράξη, η ποιότητα της νέας αυτής αξίας εξαρτάται από πέντε ομάδες παραγόντων: τα Ελεύθερα και Ανοιχτά πρότυπα, την Ανοιχτή υποδομή, την Ανοιχτή πρόσβαση, την Ανοιχτή γνώση και επιστήμη και τις Ανοικτές διάνοιες. Ειδικότερα, τα Ανοιχτά πρότυπα αφορούν στη συμμετοχική δημιουργία ανοικτών προτύπων με την ισότιμη πρόσβαση όλων των δημιουργών στην εκμετάλλευσή τους, κάτι που εξασφαλίζει ότι καμμία εταιρεία δεν θα αποκτήσει αποκλειστικά δικαιώματα χρήσης σε αυτά.

Η Ανοιχτή υποδομή απαιτείται για να αξιοποιηθούν οι τεχνικές δυνατότητες των ανοικτών προτύπων, όπως απαιτείται υπολογιστική ισχύς, λογισμικό και ψηφιακά δεδομένα. Σε αυτές τις τεχνολογικές υποδομές πρέπει να έχουν δικαίωμα να λειτουργήσουν αποτελεσματικά όλοι οι πολίτες. Όταν το λογισμικό και το ψηφιακό περιεχόμενο είναι ζωτικής σημασίας σε πολλές δραστηριότητες μιας ικανής πλειοψηφίας ανθρώπων τότε είναι προς όφελος της κοινωνίας να είναι ανοικτά με ελάχιστο ή μηδενικό κόστος.

Η Ανοιχτή επιστήμη αφορά στην αξιοποίηση των ανοικτών υποδομών από την επιστημονική κοινότητα για να δημιουργεί χρήσιμα αποτελέσματα που πολλαπλασιάζονται όταν είναι προσβάσιμα σε όλους.

Η Ανοιχτή πρόσβαση, δηλαδή η πρόσβαση στο νέο οικοσύστημα του Διαδικτύου, είναι θεμελιώδες οικουμενικό δικαίωμα για όλους τους ανθρώπους διότι δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την επέκταση των ικανοτήτων του.

Οι Ανοικτές διάνοιες αφορούν στην ενορχήστρωση των ανωτέρω αρχών, και θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε νέους συλλογικούς μετασχηματισμούς της γνώσης.

 

 

-Τι αντιπροσωπεύουν σήμερα οι έννοιες της ισότιμης συμμετοχής και της ελεύθερης πρόσβασης στην πληροφορία και από τι αντικρούονται μέσα στην ίδια την δομή του Διαδίκτυο; Με άλλα λόγια, ποια είναι η Αχίλλειος πτέρνα του δημοκρατικού ιδεώδους του Διαδικτύου και της ποικιλομορφίας του;

Με τον κλασσικό, στενό, ορισμό της ιδιοκτησίας, ένα Διαδικτυακό αγαθό ανήκει στο δημιουργό του ή σε αυτόν που το παρήγγειλε και πλήρωσε για να του το κατασκευάσουν. Αν όμως τα Διαδικτυακά αγαθά είναι προσβάσιμα σε όλους τους χρήστες για να τα καταναλώσουν, να τα κατεβάσουν, να τα αντιγράψουν ή και να τα τροποποιήσουν, δεν θα μπορούσαμε όλοι να θεωρηθούμε συνιδιοκτήτες τους; Μπορεί να μην έχουμε όλα τα διαθέσιμα Διαδικτυακά αγαθά στον σκληρό μας δίσκο, αλλά δεν μπορούμε να τα αποκτήσουμε με μερικά κλικ; Δεν μας ανήκουν, αλλά μπορούμε να τα καταναλώσουμε ανά πάσα στιγμή. Δεν είμαστε ιδιοκτήτες, είμαστε δυνητικοί ή “περίπου” ιδιοκτήτες τους. Και χωρίς κόστος; Όχι, αυτό είναι το ένα μέρος της πραγματικότητας, διότι για να γίνουμε “περίπου” ιδιοκτήτες πληρώνουμε με την προσπάθεια αναζήτησης και με το νόμισμα που ανταλλάσσεται η πληροφορία: την προσοχή μας. Επομένως, με τη δεύτερη γενιά του Διαδικτύου (Web 2.0) εισάγεται και ο τρίτος δρόμος στην ιδιοκτησία πέρα από την ατομική και δημόσια, η ομότιμη (ή ισότιμη) ιδιοκτησία. Δεν είμαι αποκλειστικός ιδιοκτήτης αλλά ομότιμος ιδιοκτήτης, με την έννοια ότι έχω εξ ίσου με τους άλλους χρήστες το δικαίωμα να αξιοποιήσω ένα Διαδικτυακό αγαθό. Γίνεται αντιληπτό πόσο κρίσιμη είναι η ομότιμη ιδιοκτησία για την ανάπτυξη της δια-δημιουργικότητας και της καινοτομίας στα βασικά μέσα παραγωγής γνώσης. Για παράδειγμα, οι ελεύθεροι χάρτες και τα σχετικά δεδομένα στο Διαδίκτυο μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως βάση για την ανάπτυξη πλειάδας εμπορικών και μη εφαρμογών.

Θα ήταν βέβαια αστείο να υποστηρίξω ότι η ομότιμη ιδιοκτησία γεννήθηκε στο Διαδίκτυο διότι είναι, σε μεγάλο βαθμό, κατάκτηση του κινήματος του ανοικτού λογισμικού. Το Διαδίκτυο κατάφερε, με την οικουμενική του φύση, να την μαζικοποιήσει σε εκατομμύρια χρήστες και να την εμπλουτίσει με νέες τεχνολογικές δυνατότητες.

Ο σύμφυτος περιορισμός των δυνατοτήτων του Διαδικτύου απορρέει από την αρχιτεκτονική του και τις απαιτήσεις σε χρόνο και προσοχή, χωρίς να εξασφαλίζει τη φυσική ανθρώπινη επαφή. Επί πλέον, όπως κάθε ανθρώπινο δημιούργημα, απειλείται από τη σκοτεινή ανθρώπινη φύση (πχ μίσος, πάθη κλπ). Οι δύο βασικότερες απειλές όμως, είναι η ολιγοπωλιακή πρακτική των κολοσσών του Διαδικτύου (πχ Google, Facebook) και η μυωπική πολιτική των κυβερνήσεων. Οι ισχυρές κυβερνήσεις δίνουν σήμερα μεγαλύτερη βαρύτητα στην εξασφάλιση των συμφερόντων της μουσικής βιομηχανίας παρά στην αξιοποίηση του Διαδικτύου από κάθε πολίτη. Για να παραμείνει ανοιχτό και να βελτιωθεί το Διαδίκτυο απαιτείται διαρκής διεκδίκηση της ελευθερίας έκφρασης σε τεχνικό, ατομικό και κοινωνικό επίπεδο. Τίποτα δεν είναι εγγυημένο, πόσο δε μάλλον σε ένα τόσο ευμετάβλητο οικοσύστημα όπως αυτό του Διαδικτύου. Αν σήμερα δεν ασχοληθούμε ενεργά με την υπεράσπιση των αρχών του Διαδικτύου ίσως να μην το ξαναδούμε στην σημερινή μορφή του.

[…]

 

Επόμενες ερωτήσεις:

Παρατηρείται τα τελευταία χρόνια μια τεράστια διαμόρφωση της κοινωνικο-μορφωτικής προέλευσης των χρηστών αλλά και των χρήσεων που προσφέρει το Διαδίκτυο. Τι άλλαξε με την μαζικότητα αυτή; Το απλό «λάϊκ» του facebook έρχεται σε αντίθεση με την ενεργή συμμετοχή στη Wikipedia ή και τα δύο συμπορεύονται εποικοδομητικά; Πως θα σχολιάζατε τους Έλληνες χρήστες; [18/10/2011]

Επί πλέον, το Διαδίκτυο αποτελεί έναν ιδιαίτερο χώρο έκφρασης του υποκειμενικού και προσωπικού στοιχείου που κινείται σε μια ζώνη στο μεταίχμιο μεταξύ της προσωπικής και δημόσιας σφαίρας. Αποτελεί πλούτο ή αντιπροσωπεύει άλλη μια έκφραση της ατομικότητας -χαρακτηριστικού της εποχής μας- που ενθαρρύνει την πολιτική και συλλογική αδιαφορία; [18/10/2011]

-Το Διαδίκτυο συνδυάζεται με ένα ιδανικό περιβάλλον ομαδικής δραστηριότητας (π.χ. Wikipedia), με βάση κριτήρια απόλυτα δημοκρατικά και διαφορετικά από αυτά των παραδοσιακών οργανώσεων όπως κόμματα ή μέσα μαζικής ενημέρωσης. Στην πράξη πόσο εύκολα συντηρούνται ζωντανές τέτοιες συμμετοχικές οργανώσεις; Είναι τελικά ουτοπία ή μια πραγματική εναλλακτική δημοκρατική πρόταση; [19/11/2011]

-Εν κατακλείδι, πώς βλέπετε το πολιτικό μέλλον του διαδικτύου; [19/11/2011]


 

O Μιχάλης Βαφόπουλος σπούδασε την Οικονομική επιστήμη στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο και την Πληροφορική στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο Πατρών. Η διδακτορική του διατριβή σχετικά με την οικονομία του Διαδικτύου έγινε δεκτή στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Από το 1999 έως το 2001 εργάστηκε στον χρηματοοικονομικό τομέα και στη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Λέσβου ενώ από το 2005 έως το 2009 δίδαξε στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Από το 2009 έως σήμερα διδάσκει στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο στη Μαθηματική Σχολή.

Το 2007 μετέφρασε το βιβλίο του εφευρέτη του Web, Tim Berners-Lee με τίτλο “το πλαίσιο της επιστήμης του Web” το οποίο διδάσκεται στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Από το 2008 μέχρι σήμερα συνδιοργανώνει με τη διεθνή κοινότητα της Web science (webscience.org) τα συνέδρια της διδακτικής και της επιστημολογίας του Διαδικτύου. Το 2009 διετέλεσε πρόεδρος της οργανωτικής επιτροπής του 1ου Διεθνούς συνεδρίου της επιστήμης του Web (websci09.org) και ίδρυσε σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης το πρώτο ολοκληρωμένο πρόγραμμα μεταπτυχιακό σπουδών στην Web science. Το 2010 δημοσίευσε την επίσημη κατηγοριοποίηση της Web science (Web Science Subject Categorization http://webscience.org/2010/wssc.html) ενώ το 2011 συνίδρυσε την εθελοντική πρωτοβουλία Webvistas.org για τη βελτίωση της διαβίωσης με το Διαδίκτυο. Έχει συμμετάσχει ως επιστημονικά υπεύθυνος σε εθνικά και ευρωπαϊκά έργα σχετικά με την Νέα Οικονομία και το Διαδίκτυο. Τα ερευνητικά ενδιαφέροντα και το δημοσιευμένο ερευνητικό του έργο αφορούν στην οικονομία και την επιχειρηματικότητα στο Διαδίκτυο, τις ανοικτές υποδομές στο Διαδίκτυο, τα Διασυνδεδεμένα Δεδομένα (Linked Data) και τη διαχείριση γνώσης. Το 2011 έλαβε το Βραβείο καλύτερης ερευνητικής εργασίας στα πλαίσια του 3ου συνεδρίου της επιστήμης του Web που έγινε στο Κόμπλεντς της Γερμανίας ενώ το Σεπτέμβριο του 2011 βραβεύθηκε από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης για τη συνεισφορά στην επιστήμη του Web.

 

Tις ερωτήσεις συνέταξε η Φαίδρα Σίμιτσεκ

Notes:

  1. Σημείωση: Με τον όρο «Διαδίκτυο» (Internet) συνήθως, εννοούμε συνολικά τις τεχνολογίες που μας βοηθούν να ανακτούμε ιστοσελίδες. Στην πραγματικότητα, οι τεχνολογίες του Διαδικτύου αφορούν στη δικτύωση των υπολογιστών, ενώ οι τεχνολογίες του Web (WWW ή World Wide Web) σχετίζονται με το λογισμικό που απαιτείται για να λειτουργήσει η πρόσβαση και η ανάκτηση του περιεχομένου των ιστοσελίδων.

Σχολιάστε το άρθρο

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.