Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

H επιλόχεια κατάθλιψη και οι συνέπειές της στο παιδί

Η γέννηση ενός παιδιού είναι ένα από τα σημαντικότερα και ομορφότερα γεγονότα στη ζωή ενός ανθρώπου. Η εικόνα που έχουμε γι’αυτό το γεγονός πριν το ζήσουμε είναι όμως ωραιοποιημένη. Η αρχική δυσκολία σε σωματικό αλλά και ψυχικό επίπεδο που συναντά η μητέρα δύσκολα μοιράζεται ή αποσιωπάται και μένει ενδοοικογενειακή υπόθεση. Ο ρόλος του μαιευτήρα γυναικολόγου ή της μαίας έχει τελειώσει με την έκβαση του τοκετού και ο παιδίατρος εστιάζει περισσότερο στη φυσιολογική κατάσταση του βρέφους παρά σε οτιδήποτε άλλο. Όμως η γέννηση ενός παιδιού συνοδεύεται συχνά από την εμφάνιση ψυχοπαθολογίας στη μητέρα που μπορεί να επιδράσει καθοριστικά στη σχέση που δημιουργείται μεταξύ εκείνης και του παιδιού. Αυτή σφραγίζει τις συναισθηματικές συναλλαγές τους και οι συνέπειές της στον ψυχισμό του παιδιού έχουν μόνιμο χαρακτήρα.

Είναι γεγονός ότι σε πάνω από τις μισές περιπτώσεις εμφανίζεται ένα είδος μελαγχολίας, όπου η συγκίνηση είναι έντονη και η μητέρα ξεσπά εύκολα σε κλάμματα. Αυτή η κατάσταση υποχωρεί το πολύ μετά τους πρώτους έξι μήνες. Δεύτερη σε συχνότητα και πιο σοβαρή έρχεται η επιλόχειος κατάθλιψη, με ποσοστά 15-20%, μια κατάσταση που μπορεί να κρατήσει μέχρι ένα χρόνο. Εμφανίζεται περίπου τρεις μέρες μετά τον τοκετό, στη μητέρα, ενώ τελευταία, ο όρος εξαπλώνεται για να χαρακτηρίσει και τους δύο γονείς, καθώς δεν είναι λίγοι και οι πατεράδες που εκδηλώνουν ανάλογα συμπτώματα. Τέλος υπάρχει η επιλόχειος ψύχωση, που είναι και η σοβαρότερη ασθένεια, όμως σε χαμηλό ποσοστό 3%.

Θα επικεντρωθούμε στην δεύτερη περίπτωση, αυτή της επιλόχειας κατάθλιψης που χαρακτηρίζεται από απουσία χαράς για το μωρό αλλά και γενικότερα, από έντονα συναισθήματα ενοχής και αυτοκατηγορίες, έντονο στρες, ένα αίσθημα ανεπάρκειας, συχνά κλάμματα, αποχή από συνήθεις πηγές χαράς και ενδιαφέροντος, συμπεριλαμβανομένου και του σεξ, ψυχική κούραση και επιθυμία παραμονής στο κρεββάτι.

Η εμφάνισή της έχει να κάνει με πολλούς παράγοντες όπως μπορεί να είναι το νεαρό της ηλικίας, οι οικονομικές δυσκολίες, θέματα ταυτότητας, η σχέση με τον σύντροφο και άλλα.

Οι γυναικολόγοι συχνά επικαλούνται ως βιολογικό αίτιο τις ορμονικές διαταραχές που υφίσταται ο οργανισμός της γυναίκας με τον τοκετό. Όμως, εφ’όσον συμβαίνει σε όλες τις γυναίκες, καλούμαστε να εξετάσουμε και άλλους ψυχολογικούς παράγοντες που έρχονται να συνδυαστούν. Και αυτοί έχουν να κάνουν με το πώς είναι δομημένος ο ψυχισμός και η ιστορία του. Ο σύνδεσμος μεταξύ σώματος και ψυχισμού έρχεται από το γεγονός ότι το σώμα είναι άρρηκτα δεμένο με την έννοια της ταυτότητας. Εάν υπάρχουν ναρκισσιστικές ελλείψεις ή τραύματα, οι μεταβολές στο σώμα, μπορούν να προκαλέσουν το αίσθημα ότι πλήττεται το σύνολο της ταυτότητας. Να σημειώσουμε επίσης ότι όταν η γυναίκα αποκτά ένα νέο ρόλο, του γονιού, που χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα αυξημένη ευθύνη, και που πάλι αναφέρεται στην ταυτότητά της. Αυτό έρχεται να επιβαρύνει την αλλαγή που διαδραματίζεται σε επίπεδο αντιμετώπισης της καθημερινότητας.

Η εμπειρία των σημαντικών σχέσεων με τους οικείους, ιδιαίτερα με τον σύντροφο, αλλά και η εμπειρία που η γυναίκα είχε με τη μητέρα της παίζουν και αυτές ρόλο. Πράγματι, οι πιθανότητες επιλόχειας κατάθλιψης της μητέρας μοιάζουν να αυξάνουν δραματικά, αν η ίδια κατά τη γέννησή της είχε μία μητέρα που αντιμετώπιζε το ίδιο πρόβλημα.

Τι συμβαίνει όμως με το παιδί σ’αυτό το διάστημα;

Η σχέση της μητέρας με το βρέφος στους πρώτους μήνες της ζωής του είναι συμβιωτική. Με τον όρο αυτό εννοούμε κυρίως ότι το μωρό δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως ξεχωριστό άτομο ακόμη. Από την άλλη, η μητέρα, περισσότερο από κάθε άλλον ενήλικα, είναι σε θέση να αντιληφθεί ενστικτωδώς τις ανάγκες του μωρού και τι ζητάει με το κλάμμα του. Έτσι, αυτή η συμβίωση γίνεται αντιληπτή εξ ίσου και από τους δύο και είναι απαραίτητη προϋπόθεση στους πρώτους μήνες της ζωής. Είναι βασική προϋπόθεση γιατί βοηθά το παιδί να προσαρμοστεί στη νέα συνθήκη ύπαρξης, έξω από τη μήτρα, όπου οι βασικές του ανάγκες δεν καλύπτονται πια αυτόματα και πρέπει να αντιμετωπίσει τη στέρηση που προκαλεί η πείνα, η δίψα κλπ.

Η κατάθλιψη της μητέρας διαταρράσσει πολύ την αντίληψη της για το μωρό της. Δεν μπορεί να το καταλάβει, να συναισθανθεί τον λόγο του κλάμματός του και κατά συνέπεια δεν μπορεί να το παρηγορήσει. Αυτό το αίσθημα ότι δεν πήρε παρηγοριά, αυτή η απόλυτη αδυναμία, μπορεί να συνοδεύει για πάντα τον αυριανό ενήλικα, χωρίς να αντιλαμβάνεται τις αιτίες.

Η μητέρα με επιλόχεια κατάθλιψη κάνει συνήθως αυτό που πρέπει να κάνει, αλλά όλα γίνονται με ένα μηχανικό τρόπο, χωρίς ψυχική επένδυση.Έτσι, ταΐζει το παιδί, το φροντίζει, το καθαρίζει. Όμως υπάρχει ένα μεγάλο κενό που μοιάζει με μία μεγάλη μαύρη τρύπα. Το κενό της κατάθλιψης είναι το αποτέλεσμα μιας πραγματικής ή φαντασιακής απώλειας. Στην περίπτωση της φαντασιακής, μπορεί να αναφέρεται στην απώλεια της κοριτσίστικης ταυτότητας, της σεξουαλικής ταυτότητας (η μεταβολή από το αρχέτυπο της Εύας σε αυτό της Παρθένου Μαρίας), της ανεμελιάς, της καριέρας κλπ.

Αυτό το κενό μεταφέρεται στη σχέση της μητέρας με το παιδί και εκδηλώνεται ως μία απουσία που καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την ανάπτυξή του.  Όταν το ταΐζει για παράδειγμα, μπορεί να το βάζει στο στήθος (στην καλύτερη περίπτωση) ή όχι, αλλά ο νους της είναι αλλού, ή κενός από αναπαραστάσεις. Έτσι, το γάλα δίνεται χωρίς να συνοδεύεται από την αγάπη που μεταδίδεται από το βλέμμα, το χάδι, την ομιλία ή το τραγούδι.

Σήμερα γνωρίζουμε την σημασία που έχει το χάδι, η αγκαλιά και οι σωματικές εκδηλώσεις στον ψυχισμό των βρεφών. Η μητέρα που πάσχει από επιλόχεια κατάθλιψη, αναγνωρίζει την πάθησή της. Προσπαθεί να καλύψει το κενό με βεβιασμένες κινήσεις. Για παράδειγμα μπορεί να σφίγγει περισσότερο απ’ όσο πρέπει το μωρό της. Όμως το βρέφος είναι σε θέση να αναγνωρίσει αυτό που δεν είναι αρκετά καλό, που είναι λιγότερο ή περισσότερο από ό,τι που χρειάζεται, και αντιδρά έντονα, κάτι που επιδεινώνει το συναίσθημα ανεπάρκειας της μητέρας και δημιουργείται φαύλος κύκλος. Το ίδιο συμβαίνει και με άλλα πρακτικά ζητήματα, όπως είναι η αλλαγή της πάνας, το μπάνιο κλπ. Η μητέρα που είναι θλιμμένη δεν παίζει με το παιδί. Δεν του μιλάει, δεν του τραγουδά, δεν το νανουρίζει.

Το βλέμμα της επηρεάζεται κι αυτό. Ενώ το μωρό αναζητά το βλέμμα της μητέρας που είναι ο πρώτος καθρέφτης του, συναντά ένα κενό. Δεν του προσφέρεται η πολύτιμη αντανάκλαση, την οποία έχει ανάγκη. Το αίσθημα δυσφορίας του είναι τεράστιο, καθώς στην πραγματικότητα έρχεται αντιμέτωπο με την ανυπαρξία.

Οι γνωστικές λειτουργίες επίσης δεν βρίσκουν το κατάλληλο έδαφος για να αναπτυχθούν. Το παιχνίδι, πηγή χαράς αλλά και μάθησης, απουσιάζει. Ο λόγος που νοηματοδοτεί απουσιάζει επίσης σε μεγάλο βαθμό. Η εγρήγορση της μητέρας στη νοηματοδότηση της πρώτης λέξης, για παράδειγμα, του μωρού δεν λειτουργεί όπως θα έπρεπε με συνέπεια την καθυστέρηση της ομιλίας. Η ανάπτυξη της συμβολικής σκέψης είναι αποτέλεσμα της διαπροσωπικής επαφής. Είναι ο άλλος (η μητέρα) που θα γεμίσει με νόημα μία τυχαία λέξη ή πράξη του βρέφους.

Ευτυχώς η επιλόχειος κατάθλιψη δεν διαρκεί για πάντα. Η μητέρα θα «ζωντανέψει» κάποια στιγμή και θα αποκατασταθεί η σχέση με το παιδί αργότερα. Όμως, ένα σημαντικό στάδιο στην ανάπτυξή του σημαδεύεται. Είναι πολύ πιθανό αυτό το μωρό να χαρακτηριστεί αργότερα, ως «δύσκολο» παιδί. Είναι συχνά γκρινιάρικο, μία συμπεριφορά που σχετίζεται με μία πρωταρχική ανάγκη που δεν έχει βρει ανταπόκριση. Δεν παρηγορείται εύκολα. Αισθάνεται συχνά αδύναμο. Το σύστημα αναπαραστάσεών του είναι συχνά ελλιπές. Αν είναι κορίτσι, ως γυναίκα έχει πολλές πιθανότητες να επαναλάβει το σχήμα που έχει ζήσει με τη μητέρα της απέναντι στο δικό της μωρό.

Το παιδί δεν ευθύνεται για την έναρξη της ψυχικής διαταραχής. Η γέννησή του είναι μόνο το εκλυτικό γεγονός, η αφορμή. Η αιτία βρίσκεται στην ήδη προϋπάρχουσα ευάλωτη δομή προσωπικότητας της μητέρας και στην ιστορία της. Όλα μπορούν να αλλάξουν μέσα από τη θεραπεία, όποια ηλικία κι αν έχει ο άνθρωπος και εφ’όσον το επιθυμεί.

Η έγκαιρη διάγνωση της επιλόχειας κατάθλιψης και η αντιμετώπισή της κάνουν τα πάντα πιο εύκολα για το παιδί, αλλά και για το σύνολο της οικογενείας. Κι εδώ ο περίγυρος που ενδιαφέρεται (σύντροφος, γονείς, φίλοι) μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο και να κινητοποιήσει τη μητέρα προκειμένου να απευθυνθεί σε κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας. Τα οφέλη μίας τέτοιας παρέμβασης είναι μόνιμα και έχουν ως αποδέκτες όλα τα μέλη της οικογενείας και κυρίως το παιδί.

Η Δήμητρα Σταύρου είναι ψυχολόγος-δραματοθεραπεύτρια και μπορείτε να μάθετε περισσότερα για τη δουλειά της εδώ και εδώ.

Σχολιάστε το άρθρο

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Πολύ χρήσιμο άρθρο.
    Το θέμα δεν είναι πράγματι γνωστό ή νομίζουμε ότι αφορά ακραίες περιπτώσεις (η 3η περίπτωση που περιγράφεις). Και μου κάνει εντύπωση που σπανίως οι γυναικολόγοι και οι παιδίατροι ρωτάνε για την ψυχική κατάσταση της μητέρας.
    Η μητρότητα είναι τόσο μεγάλη αλλαγή στη ζωή μιας γυναίκας -ένα πέρασμα- και όμως είναι μόνη της με ίσως την εμπειρία και τις πεποιθήσεις της μητέρας της που όμως μπορούν να είναι λανθασμένες.

  • Είναι πολύ ενδιαφέροντα όλα αυτά -αν και δύσκολο να τα διαχειριστείς όταν ξέρεις ότι ναι, τους πρώτους μήνες της ζωής του παιδιού σου δεν ήσουν η προσωποποίηση της χαράς (γιατί καμιά φορά τα όρια ανάμεσα στο φυσιολογικό ζόρισμα και την παθολογία της κατάθλιψης δεν είναι καθόλου σαφή). Και αναρωτιέσαι, είμαι η μόνη που το πέρασε αυτό; Είναι όντως τόσο βαριά η ζημιά; Και πώς μπορώ να επανορθώσω στα σημεία;

  • Φαίδρα Σίμιτσεκ

    Να προσθέσω στα παραπάνω ότι με ανησυχεί το γεγονός πως οι τυχόν επιπτώσεις στο παιδί μπορούν να εμφανιστούν σε μεγάλη ηλικία, βλέπε εφηβεία. Αλλά νομίζω ότι η Δήμητρα δίνει ένα τελικό αισιόδοξο μήνυμα ότι όλα αντιμετωπίζονται. Η δυσκολία είναι μάλλον να εντοπίσεις ότι υπάρχει πρόβλημα που απαιτεί ειδικό και όχι μόνο το χρόνο.

  • dimitrastav

    Kαλησπέρα σας!
    Δεν ξέρω αν θα σας παρηγορήσει η ιδέα ότι όλοι μας έχουμε υποστεί κάποιο είδος τραυματισμού κατά το μεγάλωμά μας…Η ενοχή δεν βοηθάει. Αντίθετα, βοηθάει πολύ να είστε σήμερα παρούσα με το παιδί σας (όχι όμως κολλημένη ως αναπλήρωση για τότε…). Τα συμπτώματα μπορεί να έχουν να κάνουν με μία ευθραυστότητα σε σχέση με την εικόνα αλλά και μία τάση για κατάθλιψη. Όμως, όπως λέει ο winnicott, η κατάσταση του ανθρώπου τείνει να είναι ελαφρώς καταθλιπτική, πλην του χρόνου των διακοπών. Αν όμως αισθανθείτε ότι είναι περισσότερο καταθλιμμένο το παιδί (σε μικρή ηλικία η νευρικότητα είναι επίσης ένα σύμπτωμα κατάθλιψης) τότε μπορείτε να το βοηθήσετε με μία ψυχοθεραπεία.

  • dimitrastav

    H Brook είναι ένα καλό παράδειγμα για να υποπτευθούμε κάποιους από τους λόγους που κάνουν επιρρεπή τη γυναίκα σε επιλόχια κατάθλιψη….(αλλά δεν εξαντλείται η γκάμα των περιπτώσεων μόνο σε αυτή την κατηγορία)

    Πρόκειται για την κοπέλα που την έχουμε συνηθίσει μέσα στον ρόλο της Παρθένας-Κόρης… Οι κάπως μεγαλύτεροι σε ηλικία θα θυμάστε τις φοβερές φωτογραφίες που βγάζει με τη μητέρα της διατυμπανίζοντας σε όλους την παρθενία της….

    Ακόμη κι ο σύζυγος που βρίσκει έχει φαινομενικά πατρικά στοιχεία (τουλάχιστον ηλικιακά)…

    Το πρόβλημα της Μπρουκ φαίνεται να είναι ότι από κόρη γίνεται μητέρα… Μα, θα μου πείτε, όλες οι μητέρες ξεκινούν από κόρες…Ναι, αλλά δεν τονίζεται τόσο πολύ αυτή η ιδιότητα της κόρης συνήθως όπως της Μπρουκ…

    Ελπίζω να γίνομαι κατανοητή…

  • Pingback: Οι λόφοι του Στέννινγκ| Emily Holmes Coleman — People & Ideas

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.