Έχετε δημιουργική σκέψη; Σας αρέσει να μοιράζεστε τις γνώσεις σας και να διευρύνετε τους ορίζοντές σας; Αν ναι, τότε το People & Ideas είναι για σας. Μπορείτε απλώς να γίνετε αναγνώστης του ή να κάνετε ένα παραπάνω βήμα: να γίνετε επιμελητής περιεχομένου ή δημιουργός περιεχομένου. Έτσι παρακολουθείτε, δημιουργείτε, βιώνετε και μεταδίδετε την μάθηση αεί διδασκόμενοι προς όφελος όλων.

H μοναδικότητα της εφηβείας | Συνέντευξη με τον κ. Χρήστο Ζερβή

Η εφηβεία δεν είναι μόνο ένα πέρασμα από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή αλλά και μια μοναδική εποχή της ζωής από πολλές απόψεις. Το σώμα αλλάζει, ο τρόπος λειτουργίας του εγκεφάλου αλλάζει, ο έφηβος κινείται ως μια ορμονική πυριτιδαποθήκη και προσπαθεί να βρει σημεία αναφοράς. Ο δυτικός πολιτισμός σπρώχνει όμως όλο και περισσότερο τους εφήβους στο να μη ζουν αυτήν την περίοδο αλλά αντίθετα τους ωθεί με έμμεσους και άμεσους τρόπους στο να μεταμορφώνονται σε μικρομέγαλους ενήλικες. Η πρώιμη σεξουαλική δραστηριότητα με όλα τα θέματά της σε ψυχικό επίπεδο, σε ασθένειες, εγκυμοσύνες και εκτρώσεις είναι μια πτυχή μόνο από τα πολλά επακόλουθα αυτού του προβλήματος που αποτελεί κοινωνικό φαινόμενο στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Γονείς και παιδιά καταλήγουν μπερδεμένοι, με τα όρια του καθενός να είναι θολά, το πέρασμα στην ενηλικίωση δύσκολο και η ψυχική διαθεσιμότητα όλων πιο εύθραυστη. Έτσι η εφηβεία είναι συχνά η ιστορία μιας δυσάρεστης εποχής που δεν θέλουμε να θυμόμαστε.

Σε αυτό το πλαίσιο, απευθύναμε μια σειρά ερωτήσεων στον Δρ Χρήστο Ζερβή, ψυχίατρο, παιδοψυχίατρο ψυχαναλυτή, Διευθυντή στο Τμήμα Ψυχιατρικής Εφήβων και Νέων του Γ.Ν.Α. «Γ. Γεννηματάς», με πολύχρονη καριέρα στη Γαλλία και στην Ελλάδα και με εύρος μόρφωσης καθώς σπούδασε και φιλοσοφία στη Γαλλία. Τον ευχαριστούμε θερμά για την μεγάλη τιμή που μας έκανε να μας απαντήσει.


 

Τι αντιπροσωπεύει, κυρίως σε ψυχικό επίπεδο, αυτή η εποχή της ζωής;

H εφηβεία, αποτελεί την τελευταία, μεγάλη, καθοριστική, ψυχολογική καμπή που οδηγεί το παιδί στην ενήλικο ψυχική οργάνωση. Ταυτοχρόνως όμως, η εφηβεία, πέρα από ηλικιακό πέρασμα, συνιστά και μια ηλικιακή φάση με ίδια χαρακτηριστικά, τόσο ψυχολογικά όσο και κοινωνικά, που διαθέτουν μάλιστα κοινά δομικά στοιχεία που διαπερνούν σε μεγάλο βαθμό και διαφορετικούς πολιτιστικούς χώρους.

H εφηβεία περιλαμβάνει μια σωματική συνιστώσα, την ήβη, η οποία αντιπροσωπεύει όλες τις σωματικές αλλαγές που επέρχονται κατά τη διάρκεια της εφηβείας. Σε σωματικό επίπεδο, οι αλλαγές κατευθύνονται από μια συγκεκριμένου τύπου ενεργοποίηση των ενδοκρινών αδένων, που επηρεάζονται αλυσιδωτά. O υποθάλαμος ενεργοποιεί την υπόφυση, η οποία μέσω των γοναδοτροπινών δραστηριοποιεί τους γεννητικούς αδένες. Oι τελευταίοι, μέσω των οιστρογόνων και των ανδρογόνων που εκκρίνουν, προκαλούν τις χαρακτηριστικές σωματικές αλλαγές που χαρακτηρίζουν την ήβη.

Σε ψυχικό επίπεδο, η εφηβεία χαρακτηρίζεται από ενδοψυχικές αναδομήσεις, που αφορούν πρώτα απ’όλα τον τρόπο με τον οποίο ο έφηβος αναγνωρίζει και επενδύει το σώμα του, αυτό το «νέο» σώμα της εφηβείας. Έπειτα, η ψυχική αναδόμηση αφορά την ταυτότητά του, η οποία μεταμορφώνεται. Αφορά, τέλος, έναν νέο τρόπο με τον οποίο ο έφηβος αναγνωρίζει τον έξω κόσμο και ενδιαφέρεται για αυτόν, τον τρόπο με τον οποίον επενδύει, ψυχικά, σε πρόσωπα και καταστάσεις. Μέσα από την αναζήτηση νέων εξωτερικών καταστάσεων είναι σαν να αναγνωρίζει και τις νέες του εσωτερικές ανάγκες, των συναισθηματικών και σεξουαλικών συμπεριλαμβανομένων.

Όλα αυτά τα πεδία είναι αλληλένδετα, αλληλοεπηρεαζόμενα, καθοριζόμενα τόσο από γενετικούς παράγοντες όσο και από ψυχολογικούς, οι οποίοι αφορούν την μέχρι τότε ψυχική πορεία του εφήβου, από προηγούμενες σημαντικές εμπειρίες του όσο και από το παρόν, στη φάση της εφηβείας, περιβάλλον του εφήβου. Oι απαιτούμενες ψυχικές μετατοπίσεις είναι πολλές, λεπτές, αλληλοεπηρεαζόμενες, και η πιθανότητα ψυχοπαθολογικής παρέκκλισης, αν κάτι δεν πάει καλά, είναι ισχυρή.

Η ψυχανάλυση έχει αναδείξει ιδιαιτέρως το εν λόγω εύπλαστο του εφηβικού γίγνεσθαι αναλόγως των ψυχικών εμπειριών, του παρελθόντος ή του παρόντος.

Tο είδος της συνάντησης που θα έχει ο δυνητικά μεταλλασσόμενος, σε ένα ψυχικό επίπεδο, έφηβος με το συναισθηματικό και κοινωνικο-πολιτιστικό γίγνεσθαι που τον περιβάλλει, θα καθορίσει και την ψυχική του πορεία.

 

Γιατί είναι σημαντικό να διαφυλαχτούν τα χαρακτηριστικά της;

Όπως ήδη ελέχθη, η εφηβεία συνιστά μια ηλικιακή και ψυχική φάση με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, η οποία αποτελεί μια μετάβαση από την παιδική ηλικία στην ενήλικο ζωή. Ο έφηβος δεν είναι πλέον παιδί, δεν είναι όμως ήδη ενήλικος. Αυτή η μεταβατικότητα δεν πρέπει όμως να χαρακτηριστεί μόνο ως χρονικός προσδιορισμός, ανάμεσα στο πριν και στο μετά. Αποτυπώνει και ένα δομικό χαρακτηρισμό, μια δηλαδή ψυχική δομή, την εφηβική, η οποία παρά την ρευστότητά της, τις διάφορες μορφές τις οποίες υποδύεται από τον έναν έφηβο στον άλλο, έχει κάποια βασικά δομικά χαρακτηριστικά που την καθιστούν αναντικατάστατη για την ομαλή εξέλιξη του ψυχισμού από την παιδική ηλικία στην ενήλικο ζωή. Η εν λόγω μεταβατικότητα σχετίζεται με τρόπους σκέψεις, φαντασίωσης, κίνησης και δράσης, ψυχικής άμυνας και έκφρασης, ενδιάμεσης μορφής ανάμεσα στο παιδικό και στο ενήλικο.

Οι δομικές αλλαγές της εφηβείας, η εξέλιξη προς το ενήλικο, δεν είναι πάντα εύκολη και ευχάριστη, δημιουργεί συχνά στον έφηβο αναστάτωση και αμηχανία, κάποιες φορές επιφυλακτικότητα και αμυντική διάθεση απέναντι στις νέες ανάγκες και στα νέα ενδιαφέροντα.

Έτσι, ο έφηβος «ψάχνεται» και αναρωτιέται γύρω από το σώμα του, όπως αναρωτιέται γύρω από το είναι του γενικότερα. H συχνή άμυνα του εφήβου απέναντι σε ό,τι μπορεί να ερεθίσει το νεοαποκτηθέν, σε κάποιο βαθμό, ερωτογενές σώμα είναι ενδεικτική του εύθραυστου της σωματικής προβληματικής που υποδύεται η ναρκισσιστική αναδιάταξη και της αμυντικής διάθεσης απέναντι σε νέου τύπου διεγέρσεις, ενώ δηλώνει τη δυσκολία του εφήβου να ενσωματώσει στο Eγώ του τα νέα στοιχεία που αφορούν το σώμα του και το είναι του. Oι αυτοερωτικές δραστηριότητες εντάσσονται στην ίδια λογική ναρκισσιστικής προτεραιότητας, αναγνώρισης και οργάνωσης του εαυτού, στη βάση πειραματισμών για νέες, ενδεχομένως γενετήσιες, αντικειμενοτρόπους σχέσεις, μέσα από την προσομοίωση που αντιπροσωπεύουν οι φαντασιώσεις. O έφηβος φαντασιώνει, πραγματοποιεί, δηλαδή, στη φαντασία του, νέου τύπου σχέσεις και ικανοποιήσεις, δίνοντας έτσι διέξοδο σε αναφυόμενες επιθυμίες, χωρίς να τολμά να αναλάβει τις συνέπειες που αυτή η ενδεχόμενη εκπλήρωση στην πράξη θα συνεπαγόταν.

Όλα αυτά συγκλίνουν προς το συμπέρασμα ότι ο χρόνος που παρέχει είναι απαραίτητος για αυτό το πέρασμα, πρέπει να λάβει χώρα. Δεν πρέπει ούτε να συμπιεστεί ή να καταργηθεί, με ένα «αυτόματο» πέρασμα στην ενήλικο οργάνωση, με ευθύνες ενηλίκου και απόλυτη σεξουαλική απελευθέρωση, ούτε να παραταθεί υπερβολικά, σαν ένας ψυχικός δισταγμός και μια καθήλωση που εμποδίζουν την ψυχική ωρίμανση.

 

Τι συμβολική και ουσιαστική αξία έχει η παρθενιά του εφήβου;

Η παρθενιά, σε παραδοσιακούς πολιτισμούς ή σε περισσότερο παραδοσιακές ομάδες του δυτικού πολιτισμού εγγράφεται τόσο σε ψυχολογικές, και για τα δύο φύλα, όσο και σε κοινωνικές ανάγκες. Η απαγόρευση σεξουαλικής συναλλαγής και ευχαρίστησης που συνιστά για την κοπέλα, μέχρι κάποια ηλικία ή μέχρι κάποιου είδους «εγκεκριμένη» κοινωνικά σχέση, αποτελεί για αυτήν έναν σωματικό αλλά και ψυχολογικό φραγμό που υποχρεώνει σε ψυχολογικές αναδιατάξεις μέσα της. Αυτές σχετίζονται με τον έλεγχο του εαυτού, την υποταγή στον κοινωνικό κανόνα, και την αντισταθμιστική επένδυση δραστηριοτήτων και ικανοτήτων που αναγνωρίζονται κοινωνικά ως χρήσιμες. Αποτελεί ταυτοχρόνως έναν τρόπο κοινωνικού ή οικογενειακού «ελέγχου» του περάσματος από την εφηβεία στην ενήλικο ζωή.

Για τον μέλλοντα σύζυγο, ο οποίος μάλιστα συχνά δεν υπόκειται στην ίδια υποχρέωση, συνιστά μιαν ανδροκρατική αναγνώριση, με προεκτάσεις στην κοινωνική θέση και τους κοινωνικούς συσχετισμούς ανάμεσα στα δύο φύλα.

Βεβαίως ταυτοχρόνως, όπως αναγνωρίζεται με αρνητικό τρόπο, μέσα από την πολύ πρώιμη και πολύ έντονη σεξουαλική απελευθέρωση κάποιων σημερινών εφήβων, στις δυτικές κοινωνίες, με εμφανή απορρυθμιστικά για αυτούς ψυχολογικά αποτελέσματα, η παρθενιά αντιπροσωπεύει και έναν αυταρχικό τρόπο κατοχύρωσης οριοθετήσεων ανάμεσα στις ηλικιακές φάσεις, με σκοπό μια δομικά ελεγχόμενη κοινωνική συγκρότηση.

 

Ελευθερία, εμπιστοσύνη, όρια… τι περιμένουν από μας τους ενήλικες οι έφηβοι και πώς να γίνουμε πιο επιτυχημένοι πορθμείς;

H όλη αυτή διαδικασία αυτονόμησης του εφήβου, μέσα από την αποστασιοποίηση απέναντι στα σημαντικά πρόσωπα της παιδικής του ηλικίας αλλά επίσης απέναντι και σε άλλα πράγματα που συνοδεύουν αυτή την ηλικία, όπως είναι είδη σχέσεων, σχέδια, τρόποι ευχαρίστησης, παίρνει τον χαρακτήρα του πένθους.

Aντιμέτωπος με το άγχος που μπορεί έτσι να προκύψει, ο έφηβος έχει τον πειρασμό να απαρνηθεί την προσκόλληση στην οικογένειά του, στην προσπάθειά του να αποφύγει την αναβίωση της οιδιπόδειας σύγκρουσης. Στο πλαίσιο αυτής της δυναμικής φθάνει όμως μέχρι να απορρίψει τις ταυτιστικές βάσεις που διέθετε κατά τη διάρκεια της παιδικής του ηλικίας, δηλαδή το πρότυπο των γονέων του. Στον πυρήνα κάθε εφηβείας υπάρχει ένας συμβολικός φόνος των γονέων: «το να μεγαλώνει κανείς είναι από τη φύση του επιθετικό» γράφει ο Winnicott.

Όμως η κατασκευή μιας ισορροπημένης ταυτότητας ενηλίκου δεν μπορεί παρά να περάσει μέσα από κάποια ένταξη σε κάποιον οικογενειακό και κοινωνικό ιστό. Έτσι εξηγείται η απεγνωσμένη αναζήτηση εκ μέρους του εφήβου μιας εικόνας του εαυτού μέσα από τον κοινωνικό περίγυρο, τις κοινωνικές αξίες ή αντι-αξίες. Mερικές φορές, στην ασυνείδητη προσπάθεια του εφήβου να αποφύγει ταυτιστικά τους γονείς διατηρώντας παρ’όλα αυτά μια θέση στον οικογενειακό ιστό, οι παππούδες εξαιρούνται από αυτήν την επίθεση αμφισβήτησης.

Η οικογένεια παίζει ένα σημαντικό ρόλο για την έκβαση του περάσματος της εφηβείας. Aν η οικογένεια δεν δώσει στον έφηβο τη δυνατότητα να αυτονομηθεί με ήρεμο τρόπο, αυτός θα επιχειρήσει την αυτονόμησή του θεαματικά και προκλητικά. Στην περίπτωση μιας αυστηρής οικογενείας που δεν ευνοεί την επικοινωνία, ο έφηβος θορυβωδώς θα αντιτεθεί στη γνώμη και στις απόψεις που επικρατούν μέσα σε αυτήν την οικογένεια, αμφισβητώντας κάθε της επιλογή. Eίναι σαν να ήθελε, με τον προκλητικό του τρόπο να σπρώξει τους γονείς του να πάρουν αυτοί την πρωτοβουλία να κόψουν του δεσμούς μαζί του, δεσμούς που στο βάθος τον ανησυχούν και τον προβληματίζουν πολύ. Eίναι σαν να αποζητούσε ταυτοχρόνως, ασυνείδητα, να αποβληθεί από το γονικό περιβάλλον για να τιμωρηθεί για τα αισθήματα που τον εμπνέουν στα πλαίσια μιας οιδιπόδειας λογικής αντιπαλότητας.

Aν η μικρή επανάσταση του εφήβου του επιτρέψει, μέσω μιας διαλλακτικής αντίδρασης της οικογενείας, μετρημένης και προοδευτικής εμπιστοσύνης, να κερδίσει κάποιο βαθμό ανεξαρτησίας και ελευθερίας, και να κατευθύνει τα συναισθηματικά και σεξουαλικά ενδιαφέροντά του έξω από τον οικογενειακό κύκλο χωρίς αυτό να οδηγήσει σε ρήξη με την οικογένεια, τότε θα καταστεί δυνατό στον έφηβο προοδευτικά να μη χρειάζεται πλέον να κινητοποιεί επιθετικά αισθήματα για να αντιμετωπίσει το άγχος του. Tότε θα μπορέσει, χωρίς να αισθάνεται κίνδυνο, να επιτρέψει στον εαυτό του να εκδηλώσει και να δεχθεί φιλικά και εχθρικά αισθήματα ανάμεσά σε αυτόν και την οικογένειά του. Δηλαδή θα μπορέσει να βρει το δρόμο του, διατηρώντας μια ίση απόσταση ανάμεσα στην επανάσταση και την καθυποταγή, αφού και οι δύο οδηγούν στην ψυχική αλλοτρίωση.

Βεβαίως η προοδευτική αναγνώριση, εκ μέρους των γονιών, μιας αυξανόμενης αυτονομίας του εφήβου, δεν πρέπει να ισοδυναμεί με κανένα τρόπο με τη συναισθηματική αποστασιοποίησή τους, στο όνομα της «ελευθερίας» του. Ο έφηβος χρειάζεται τους γονείς του, ακόμη και αν κάποιες φορές διαλαλεί το αντίθετο. Απλώς, πρέπει οι τελευταίοι να μείνουν διακριτικά παρόντες, στη διάθεση του εφήβου, ο οποίος συχνά θα τους χρειαστεί, έτοιμοι να παρέμβουν αν κάποιες συνθήκες το επιβάλλουν.

 

 

Ο Δρ Χρήστος Ζερβής είναι ψυχίατρος, παιδοψυχίατρος ψυχαναλυτής. Γεννηθείς στην Καλαμάτα το 1958, απέκτησε το πτυχίο της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και στη συνέχεια έζησε για 12 χρόνια στο Παρίσι, όπου έλαβε ειδικότητα στην ψυχιατρική και στην παιδοψυχιατρική στο Πανεπιστήμιο Paris XII. Ταυτοχρόνως σπούδασε Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Paris IV και έγινε Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Paris VII. Στο Παρίσι εργάστηκε ως ψυχίατρος στον Δημόσιο Τομέα και εκπαιδεύτηκε στην ψυχανάλυση στο Institut de Psychanalyse της Société Psychanalytique de Paris. Στην Ελλάδα κατέλαβε την θέση του Επιμελητή Α΄ και στη συνέχεια του Διευθυντή στο Τμήμα Ψυχιατρικής Εφήβων και Νέων του Γ.Ν.Α. «Γ. Γεννηματάς». Είναι τακτικό μέλος της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας και μέλος της Ψυχαναλυτικής Εταιρείας Παρισίων, μέλος της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ένωσης. Δίδασκε στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου από το 1994 μέχρι το 2009 και είναι συγγραφέας βιβλίων και επιστημονικών άρθρων στα ελληνικά και στα γαλλικά.

 

Τις ερωτήσεις συνέταξε η Φαίδρα Σίμιτσεκ

 

 

Σε αυτό το πλαίσιο, απευθύναμε μια σειρά ερωτήσεων στον Δρ Χρήστο Ζερβή, ψυχίατρο, παιδοψυχίατρο ψυχαναλυτή, Διευθυντή στο Τμήμα Ψυχιατρικής Εφήβων και Νέων του Γ.Ν.Α. «Γ. Γεννηματάς», με πολύχρονη καριέρα στη Γαλλία και στην Ελλάδα και με εύρος μόρφωσης καθώς σπούδασε και φιλοσοφία στη Γαλλία. Τον ευχαριστούμε θερμά για την μεγάλη τιμή που μας έκανε να μας απαντήσει.

Σχολιάστε το άρθρο

Αφήστε ένα σχόλιο

Σας άρεσε το άρθρο; Πείτε μας τη γνώμη σας.